باشگاه خبرنگاران جوان - شبکه‌های اجتماعی فقط ابزار سرگرمی نیستند؛ در بسیاری از کشورها، آن‌ها به بخشی از هویت دیجیتال، اقتصاد محتوا و حتی حکمرانی اینترنت تبدیل شده‌اند. 

در حالی که تصور رایج این است که اینستاگرام، ایکس و تیک‌تاک همه فضای مجازی جهان را در اختیار گرفته‌اند، بعضی کشورها مسیر متفاوتی رفته‌اند و شبکه‌های اجتماعی بومی خودشان را ساخته‌اند؛ پلتفرم‌هایی که در برخی موارد، میلیون‌ها کاربر دارند و حتی از رقبای آمریکایی قدرتمندتر عمل می‌کنند.

از چین و روسیه گرفته تا هند، ژاپن و کره‌جنوبی، هرکدام تلاش کرده‌اند نسخه‌ای بومی از شبکه‌های اجتماعی بسازند؛ نسخه‌هایی که فقط کپی ساده از پلتفرم‌های غربی نیستند، بلکه بر اساس فرهنگ، زبان، سیاست و مدل اقتصادی همان کشور شکل گرفته‌اند. این گزارش نگاهی دارد به مهم‌ترین شبکه‌های اجتماعی بومی جهان؛ پلتفرم‌هایی که نشان می‌دهند اینترنت، برخلاف تصور رایج، هنوز هم کاملاً آمریکایی نشده است.

کره‌جنوبی

کاکائواستوری، اینستاگرام نسل میانسال کره

کاکائواستوری در ۲۲ مارس ۲۰۱۲ توسط شرکت کاکائو به عنوان یک شبکه اشتراک‌گذاری عکس راه‌اندازی شد و منطقش ساده بود: کاکائوتاک یک میلیارد ارتباط بین کاربران ساخته بود، چرا همان شبکه را به یک فضای عمومی‌تر تبدیل نکنیم؟ تعداد مشترکین ظرف ۳ ماه از ۲۰ میلیون و در ۵ ماه از ۲۵ میلیون گذشت اما از ۲۰۱۵ به بعد با گسترش فیسبوک و اینستاگرام، کاربران جوان‌تر پلتفرم را ترک کردند و امروز بیشتر توسط نسل میانسال و مسن‌تر استفاده می‌شود؛ به طوری که در کره می‌گویند کاکائواستوری، اینستاگرام میانسال‌هاست.

بَند، شبکه گروه‌های خصوصی

سرویس بند در ۸ اوت ۲۰۱۲ به عنوان یک پلتفرم شبکه اجتماعی عمومی آغاز به کار کرد، اما به تدریج به فضایی برای گروه‌هایی با علایق مشترک تبدیل شد. بندتوسط ناور ساخته شده و به کاربران اجازه می‌دهد فضاهای جداگانه‌ای برای گروه‌های مختلف زندگی‌شان بسازند مثل تیم ورزشی، کلاس درس، محل کار، خانواده. 

بند منطق طراحی‌اش عمداً ضد فیسبوک بود: نه شبکه باز، نه اشتراک‌گذاری با غریبه‌ها بلکه فقط افراد دعوت‌شده. در ژوئن ۲۰۱۴ تعداد کاربران ماهانه بند از فیسبوک در کره پیشی گرفت. امروز به‌خصوص در مدارس و شرکت‌ها بسیار محبوب است و بیش از ۱۵۶ میلیون بار دانلود شده.

سای‌ورلد پدربزرگ همه شبکه‌های اجتماعی

ایده سای‌ورلد در اوت ۱۹۹۹ توسط یک گروه دانشجویی در موسسه علم و فناوری پیشرفته کره شکل گرفت. این پلتفرم سال‌ها قبل از فیسبوک بود و ایده‌هایی داشت که بقیه بعداً کپی کردند: آواتار شخصی، اتاق مجازی قابل تزئین و پول دیجیتال «دوتوری» (به معنای بلوط) برای خرید آیتم‌های مجازی.

در اوج محبوبیت از جمعیت ۵۰ میلیونی کره ۳۲ میلیون کاربر داشت. شرکت‌ها و دانشگاه‌ها دسترسی به آن را مسدود می‌کردند چون کارمندان و دانشجویان ساعت‌ها وقت‌شان را صرف تزئین صفحاتشان می‌کردند. 

با ورود آیفون به کره در ۲۰۰۹ و عدم آمادگی سای‌ورلد برای موبایل، کاربران به فیسبوک مهاجرت کردند. یک هک بزرگ در ۲۰۱۱ که اطلاعات ۲۶ میلیون کاربر را لو داد ضربه آخر بود. سای‌ورلد چندین بار تلاش کرد برگردد، از جمله با برنامه متاورس در ۲۰۲۱، اما هیچ‌کدام موفق نشد. میراثش اما ماندگار شد، مفاهیمی مثل «ایلچون» (دنبال‌کننده) و پول دیجیتال درون‌پلتفرمی که امروز در همه جا می‌بینیم، اول در سای‌ورلد به دنیا آمدند.

ژاپن

میکسی، اولین شبکه اجتماعی بزرگ ژاپن

کنجی کاساهارا در ۱۹۹۹ شرکتی با نام E-Mercury راه انداخت که اصلاً یک سایت کاریابی بود. در ۲۰۰۳، یک کارآموز اندونزیایی به نام باتارا اِتو پیشنهاد داد که یک کلون از Friendster بسازند. او تنها توسعه‌دهنده‌ای بود که سایت را ساخت. میکسی در فوریه ۲۰۰۴ راه‌اندازی شد و نامش ترکیب دو کلمه «Mix» و «I» بود؛ یعنی من با دیگران مخلوط می‌شوم. 

آنچه میکسی را متمایز کرد، تناسبش با روحیه ژاپنی بود. سایت سال‌ها دعوت‌محور بود و فقط با دعوت یک عضو می‌شد عضو شد. ثبت‌نام نیاز به شماره موبایل ژاپنی داشت. کاربران معمولاً با نام مستعار حاضر می‌شدند، اسم واقعی نمی‌گذاشتند و عکس شخصی پست نمی‌کردند. این حریم خصوصی برای ژاپنی‌ها جذاب بود.

در ۲۰۰۵ یک میلیون کاربر داشت و کمتر از یک سال بعد به پنج میلیون رسید.

اوج قدرتش حدود ۲۰۱۲ بود با ۳۰ میلیون کاربر. بعد فیسبوک و توییتر آمدند و جوان‌ها ترجیح دادند به دنیای بیرون وصل باشند. شرکت در اوایل دهه ۲۰۱۰ با تغییر تمرکز به بازی موبایل دوباره احیا شد.

لاین، زاده‌ زلزله

 ژاپن در ۱۱ مارس ۲۰۱۱، با بزرگ‌ترین زلزله تاریخش روبرو شد. شبکه‌های تلفنی از کار افتادند. مهندسان شرکت ان‌اچ‌ان، شعبه ژاپنی شرکت کره‌ای نِیور، در دفترشان مانده بودند و نمی‌توانستند با خانواده‌هایشان ارتباط بگیرند. بنیانگذار نِیور که در ژاپن بود الهام گرفت: باید یک اپ پیام‌رسان اینترنتی بسازند.

اپ لاین در ژوئن ۲۰۱۱، تنها سه ماه بعد از زلزله، منتشر شد. سرعت رشدش شگفت‌انگیز بود؛ در ۱۸ ماه به ۱۰۰ میلیون کاربر رسید. یکی از دلایل موفقیتش استیکرها بودند؛ ایموجی‌های بزرگ و بامزه که اولین بار در لایو معرفی شدند و بعداً سراسر دنیا را تسخیر کردند.

لاین امروز در ژاپن بیش از ۷۰ درصد جمعیت کاربر دارد و همچنین شبکه اجتماعی شماره یک تایلند، تایوان و اندونزی است. در ۲۰۲۳ با یاهو ژاپن ادغام شد و زیر چتر شرکت LY قرار گرفت.

روسیه

اودنوکلاسنیکی، شبکه اجتماعی هم‌کلاسی‌ها

اودنوکلاسنیکی قدیمی‌ترین شبکه اجتماعی روسیه است. نامش در روسی به معنای «هم‌کلاسی‌ها» است.

سازنده‌اش آلبرت پاپکوف، یک متخصص مخابرات بود که در لندن زندگی می‌کرد. او در مارس ۲۰۰۶ این پروژه را به عنوان یک سرگرمی شخصی شروع کرد. ایده ساده بود: کمک به روس‌ها برای پیدا کردن دوستان و هم‌کلاسی‌های قدیمی‌شان، الگویی شبیه به کلس‌میت دات کام آمریکایی.

تا جولای ۲۰۰۷ کاربرانش به چهار میلیون رسید. اما در ۲۰۰۸ یک تصمیم اشتباه گرفتند: برای ثبت‌نام و استفاده از امکانات اصلی سایت از کاربران پول گرفتند. نتیجه این شد که کاربران به وِکُنتاکته رفتند که به شبکه اجتماعی محبوب‌تر روسیه تبدیل شد. چند ماه بعد ثبت‌نام رایگان برگشت، اما صدرنشینی دیگر برنگشت.

تفاوت اصلی اودنوکلاسنیکی با VK در مخاطبانش است. این پلتفرم مخاطبان نسل مسن‌تر و ساکنان مناطق روستایی را هدف می‌گیرد، گروهی که در هیچ شبکه اجتماعی دیگری حضور ندارند. 

امروز ۷۳ درصد از کاربران اینترنت روسیه در این سایت حساب کاربری دارند و پلتفرم در سال ۲۰۲۴ به ۳۶.۲ میلیون کاربر فعال ماهانه رسیده است. 

 وِکُنتاکته، فیسبوک روسیه

 پاول دوروف ۲۲ساله سال ۲۰۰۶، فارغ‌التحصیل رشته ادبیات از دانشگاه سنت‌پترزبورگ با یک دوست قدیمی‌اش روبرو شد. دوستش فیسبوک را نشانش داد. دوروف که قبلاً یک انجمن آنلاین دانشجویی موفق راه انداخته بود، بلافاصله فکر کرد: «می‌توانیم این کار را برای روس‌ها بکنیم.»

واژه وِکُنتاکته (به روسی یعنی در تماس) در سپتامبر ۲۰۰۶ آغاز به کار کرد. در ژوئیه ۲۰۰۷ به یک میلیون کاربر رسید و در دسامبر ۲۰۰۸ از رقیب قدیمی‌اش اودنوکلاسنیکی پیشی گرفت و محبوب‌ترین شبکه اجتماعی روسیه شد.

چین

وی‌چت، سوپراپ چینی

سوپراپ یک میلیارد نفری وی‌چت داستان جالبی دارد. اواخر سال ۲۰۱۰، یک مهندس چینی به نام ژانگ شیائولونگ در شرکت تنسنت ایمیلی به مدیرعامل نوشت: «اگر اپلیکیشنی مثل Kik بسازیم چه می‌شود؟» یک ساعت بعد جواب آمد: «برو بساز.» این شد شروع یکی از بزرگ‌ترین سوپراپ‌های تاریخ.

وی‌چت در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۱ با نام اولیه «وی‌شین» (به معنای پیام ریز) منتشر شد. در ابتدا فقط یک پیام‌رسان ساده بود، اما گروه هفت‌نفره سازنده آن بلندپروازی‌های بزرگی داشت. در مارس ۲۰۱۲ وی‌چت به ۱۰۰ میلیون کاربر رسید؛ ۴۳۳ روز پس از راه‌اندازی.

آنچه وی‌چت را متفاوت کرد تبدیل شدنش به «اینترنتِ چین» بود. پرداخت موبایلی در ۲۰۱۳، مینی‌برنامه برای اپ‌های داخلی، رزرو پزشک، هویت دیجیتال، پرداخت قبض و صدها سرویس دیگر همه زیر یک سقف جمع شد. امروز بیش از ۱.۶ میلیارد کاربر ماهانه دارد.

 وایبو، توییتر چینی

تابستان ۲۰۰۹ توییتر و چند شبکه اجتماعی در چین مسدود شدند. کمپانی سینا که از قبل در فضای اینترنت چین فعال بود، فرصت را غنیمت شمرد. در ۱۴ اوت ۲۰۰۹ وایبو را راه انداخت. نام «وایبو» در چینی به معنای «میکروبلاگ» است.

وایبو خیلی سریع رشد کرد. ظرف چهار ماه از پنج میلیون کاربر گذشت. مدیرعامل شرکت سینا با دعوت از چهره‌های مشهور سرگرمی، ورزش و رسانه به پلتفرم، جریانی ایجاد کرد که همه می‌خواستند در آن باشند. وایبو شبیه ترکیب توییتر، اینستاگرام و یوتیوب است، با قابلیت‌های ویدیو و استریم لایو.

امروز وایبو بیش از ۵۸۰ میلیون کاربر ماهانه دارد و یکی از مهم‌ترین فضاهای عمومی اینترنت چین به شمار می‌رود.

دوین، پدر تیک‌تاک

ژانگ ییمینگ بنیانگذار بایت‌دنس در ۲۰۱۲ با یک ایده ساده شروع کرد: هوش مصنوعی می‌تواند محتوا را برای هر کاربر شخصی‌سازی کند. اول اپ خبری توتیائو را ساخت که الگوریتم آن هوشمندانه اخبار را بر اساس علایق کاربر نمایش می‌داد. همین موتور الگوریتمی شد پایه دوین.

دوین (به معنای صدای لرزان) در سپتامبر ۲۰۱۶ با نام اولیه A.me منتشر شد و در دسامبر همان سال به دوین تغییر نام داد. ایده اصلی ساده بود: ویدیوهای کوتاه تمام‌صفحه با الگوریتم «For You» که محتوا را نه بر اساس دنبال‌کنندگان، بلکه بر اساس رفتار کاربر نمایش می‌دهد.

در یک سال به ۱۰۰ میلیون کاربر رسید و روزانه یک میلیارد ویدیو دیده می‌شد.

بایت‌دنس در ۲۰۱۷ اپ Musical.ly را یک میلیارد دلار خرید و با دوین ادغام کرد و تیک‌تاک را برای بازار بین‌المللی ساخت. اما دوین و تیک‌تاک دو اپ کاملاً جدا هستند با محتوای متفاوت، قوانین متفاوت و اکوسیستم مستقل. دوین امروز یکی از موتورهای اصلی تجارت الکترونیک چین است؛ فروش درون‌برنامه‌ای دوین در ۲۰۲۴ به ۶۹ میلیارد دلار رسید.

شیائوهونگشو، راهنمای خرید 

 شارلوین مائو از دانشگاه استنفورد متوجه شد توریست‌های چینی که به هنگ‌کنگ می‌رفتند نمی‌دانستند چه بخرند، از کجا بخرند و چطور مالیات بر ارزش افزوده را پس بگیرند. او با میراندا کو یک راهنمای خرید پی‌دی‌اف ساخت: «راهنمای خرید هنگ‌کنگ».

این پی‌دی‌اف ساده آنقدر پرطرفدار شد که کو و مائو تصمیم گرفتند آن را به یک پلتفرم تبدیل کنند. این اپ در ۲۰۱۳ منتشر شد و به زودی از راهنمای خرید به شبکه اجتماعی سبک زندگی تبدیل شد.

شیائوهونگشو ترکیبی از اینستاگرام، پینترست و فروشگاه آنلاین است. کاربران در آن می‌توانند ترکیبی از متن، عکس و ویدیو را درباره تجربه‌های واقعی‌شان از محصولات ایجاد کنند. مفهوم «هونگشو» (کاشتن علف) یعنی القای اشتیاق خرید از طریق محتوای اصیل، قلب این پلتفرم است. ۷۰ درصد کاربران زن هستند و اکثراً نسل زد. در ژانویه ۲۰۲۵ وقتی تیک‌تاک در آمریکا با تهدید ممنوعیت روبرو شد، میلیون‌ها آمریکایی به شیائوهونگشو کوچ کردند و اپ در ۸۷ کشور صدرنشین اپ‌استور شد.

کیوکیو، پدرِ همه پلتفرم‌های چینی

ما هواتنگ جوان سال ۱۹۹۷، در شنزن با نرم‌افزار اسرائیلی_آمریکایی آی‌سی‌کیو آشنا شد. ایده آی‌سی‌کیو پیام‌رسانی فوری از طریق اینترنت بود اما واسط انگلیسی‌اش برای کاربران چینی کاربردی نداشت. 

ما هواتنگ در نوامبر ۱۹۹۸ تنسنت را با چهار دوست دیگر تأسیس کرد و در فوریه ۱۹۹۹ اولین محصول را منتشر کرد: او‌آی‌سی‌کیو.

آی‌سی‌کیو تهدید به دعوای حقوقی کرد و تنسنت مجبور شد نام را عوض کند. کیو و کیوکیو در چینی حس «بامزگی» و «ناز» می‌دهند؛ نامی که با روح نوجوانان چینی سازگار بود. کیوکیو در سال اول یک میلیون کاربر داشت اما تنسنت درآمد نداشت. تا جایی که حتی قصد داشت شرکت را به چاینا تلکام بفروشد اما خریداری انجام نشد.

نقطه عطف کیوکیو در ۲۰۰۳ با معرفی «کیکیو شو» قابلیت شخصی‌سازی آواتار مجازی به وجودآمد. کاربران برای لباس، اکسسوری و پس‌زمینه آواتارشان پول می‌دادند. این اولین بار بود که تنسنت راه درآمد پیدا کرد و پایه کسب‌وکار «کالای مجازی» را گذاشت که بعدها به بازی‌های آنلاین تبدیل شد. در ۲۰۰۵ شبکه اجتماعی Qzone به کیوکیو اضافه شد. کیوکیو هنوز با نزدیک به ۶۰۰ میلیون کاربر ماهانه فعال است و محبوب‌ترین پلتفرم در میان نوجوانان چینی باقی مانده است.

هند

شیرچت، صدای بومی هند

سه دانشجوی دانشگاه کانپور هند در سال ۲۰۱۴، یک حقیقت ساده اما مهم کشف کردند: از ۳۵۰ میلیون کاربر اسمارت‌فون هند، فقط ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیون نفر انگلیسی می‌دانستند. بقیه می‌خواستند به زبان مادری‌شان در اینترنت باشند. هیچ پلتفرمی برای آن‌ها وجود نداشت.

آنکوش ساچدوا، فرید احسان و بهانو پراتاپ سینگ در ژانویه ۲۰۱۵ شیرچت را برای اشتراک گذاری محتوا راه انداختند. 

بزرگ‌ترین جهش شیرچت در ژوئن ۲۰۲۰ رخ داد. دولت هند تیک‌تاک را ممنوع کرد. تیک‌تاک ۲۰۰ میلیون کاربر در هند داشت. شرکت مادر شیرچت در ۳۰ ساعت اپ ویدیوی کوتاه موج را ساخت. شیرچت امروز بیش از ۳۵۰ میلیون کاربر ماهانه در ۱۵ زبان هندی دارد.

ترکیه

اِکشی سوزلوک یکی از خاص‌ترین پلتفرم‌های اینترنتی ترکیه است؛ جایی که مرز بین انجمن، شبکه اجتماعی و یک دایرةالمعارف زنده محو می‌شود. این پلتفرم در اواخر دهه ۹۰ میلادی شکل گرفت و به‌تدریج به فضایی تبدیل شد که کاربران در آن درباره همه‌چیز، از سیاست و فرهنگ تا زندگی روزمره، نظر داده و تجربه خود را ثبت می‌کنند.

برخلاف شبکه‌های اجتماعی رایج که بر تصویر و ویدیو تکیه دارند، اکشی سوزلوک بر متن و گفت‌وگوی جمعی استوار است؛ نوعی حافظه جمعی آنلاین که هم بازتاب‌دهنده افکار عمومی است و هم خودش در شکل‌دهی به آن نقش دارد.

جهان عرب

یالا، شبکه صوتی جهان عرب

در سال‌هایی که شبکه‌های اجتماعی جهانی بر تصویر و متن متمرکز بودند، بازار دیجیتال جهان عرب به‌تدریج به سمت تجربه‌ای متفاوت حرکت کرد؛ تجربه‌ای مبتنی بر صدا و گفت‌وگوی زنده. در همین فضا، یالا شکل گرفت؛ پلتفرمی که ابتدا به‌عنوان یک اپلیکیشن چت صوتی ساده شروع شد، اما خیلی زود به یکی از محبوب‌ترین شبکه‌های اجتماعی منطقه تبدیل شد.

یالا به کاربران اجازه می‌دهد در اتاق‌های صوتی زنده درباره موضوعات مختلف، از سرگرمی و موسیقی تا بحث‌های اجتماعی و فرهنگی گفتگو کنند. همین سادگی در کنار فرهنگ گفت‌وگوی شفاهی در جهان عرب، باعث شد این پلتفرم به‌سرعت در کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا جا باز کند و به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های شبکه اجتماعی بومی در این منطقه تبدیل شود.

در همه این تجربه‌ها، یک اصل مشترک به چشم می‌خورد: درک دقیق از رفتار، زبان، فرهنگ و نیازهای کاربران محلی. این پلتفرم‌ها زمانی موفق شدند که توانستند چیزی فراتر از نسخه‌های جهانی ارائه دهند؛ یعنی خدماتی متناسب با واقعیت‌های محلی که پلتفرم‌های بزرگ یا قادر به ارائه آن نبودند یا ضرورتی برای آن نمی‌دیدند.

منبع: فارس