باشگاه خبرنگاران جوان - در تاریخ اندیشه دینی، کمتر پدیده‌ای به اندازه «امامت در خردسالی» چالش‌برانگیز و در عین حال تحول‌آفرین بوده است. پذیرش کودکی هشت‌ساله به عنوان حجت خدا و مرجع علم و هدایت، در جامعه‌ای که مرجعیت را در گرو سال‌خوردگی، تجربه دنیوی و ساختار‌های نهادی می‌دانست، بازخوانی عمیق‌تری از سنت الهی در هدایت بشر است.

در گفت‌و‌گو با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مهدی سادات رضوی، پژوهشگر علوم دینی، به واکاوی ابعاد الهیاتی، معرفت‌شناختی و بین‌الادیانی این پدیده پرداخته‌ایم.

در زمان امام جواد (ع)، مردم عادت داشتند که به افراد مسن‌تر و با‌تجربه‌تر به عنوان مرجع نگاه کنند. چطور ممکن بود جامعه آن روز، کودکی هشت‌ساله را به عنوان امام و رهبر دینی خود بپذیرد؟

درست است که در نگاه اول، پذیرش یک کودک به عنوان رهبر دینی عجیب به نظر می‌رسد، اما باید توجه کنیم که در منطق اسلام، انتخاب الهی با انتخاب انسانی تفاوت دارد. خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَاللَّهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشَاءُ» (سوره بقره، آیه ۱۰۵) این یعنی معیار‌های خدا با معیار‌های ما فرق می‌کند.

برای ما سن و تجربه مهم است، اما برای خدا، پاکی قلب، دانش الهی و توانایی هدایت مردم ملاک اصلی است. امام جواد (ع) هم با همین معیار‌های الهی انتخاب شد.

نکته جالب اینجاست که امام جواد (ع) فقط یک عنوان نمادین نداشت، بلکه در عمل هم نشان داد که شایستگی این مقام را دارد. آن حضرت در جلسات علمی با بزرگترین دانشمندان و قضات زمان خودش شرکت می‌کرد و به سؤالات پیچیده آنها پاسخ می‌داد. مردم دیدند که این کودک نه‌تنها کم نمی‌آورد، بلکه با استدلال‌های قوی و دانش عمیق، بر دیگران برتری پیدا می‌کند. این موضوع به تدریج باعث شد که حتی مخالفان هم به عظمت علمی و معنوی ایشان اعتراف کنند.

قرآن کریم هم پیشینه چنین موضوعی را در داستان پیامبران قبلی نشان می‌دهد.

بله، همین طور است. قرآن درباره حضرت یحیی (ع) می‌فرماید: «یَا یَحْیَىٰ خُذِ الْکِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَیْنَاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا» یعنی «ای یحیی، کتاب آسمانی را با قدرت بگیر و ما در کودکی به او حکمت و فهم دادیم» (سوره مریم، آیه ۱۲).

یا درباره حضرت عیسی (ع) می‌خوانیم که همان نوزاد در گهواره سخن گفت و فرمود: «إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتَانِیَ الْکِتَابَ وَجَعَلَنِی نَبِیًّا» یعنی «من بنده خدایم؛ او به من کتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است» (سوره مریم، آیه ۳۰). این آیات به ما یادآوری می‌کنند که خداوند محدود به قوانین معمولی ما نیست و می‌تواند در هر سنی، فردی را برای هدایت بشر آماده کند.

پس امامت امام جواد (ع) در کودکی، یک اتفاق تصادفی یا عجیب بی‌دلیل نبود. بلکه بخشی از یک سنت الهی بود که در طول تاریخ تکرار شده است. این موضوع به ما می‌آموزد که نباید قضاوت‌هایمان را فقط بر اساس ظاهر و سن افراد انجام دهیم. گاهی خداوند استعداد‌ها و ظرفیت‌هایی در وجود افراد قرار می‌دهد که فراتر از سن و سال آنهاست و این همان چیزی است که امام جواد (ع) به زیبایی آن را به نمایش گذاشت.

آیا در ادیان دیگر هم نمونه‌هایی از برگزیدگی افراد در کودکی وجود دارد؟ این شباهت‌ها می‌تواند به گفت‌وگوی بهتر بین پیروان ادیان مختلف کمک کند؟

بله، قطعاً. یکی از بهترین نقاط مشترک بین ادیان ابراهیمی، همین موضوع «برگزیدگی در کودکی» است. همان طور که اشاره کردم در مسیحیت، حضرت عیسی (ع) به عنوان کسی شناخته می‌شود که از همان آغاز زندگی، نشانه‌های ویژه‌ای از جانب خدا داشت. قرآن هم این موضوع را تأیید می‌کند و می‌گوید عیسی (ع) در گهواره سخن گفت و خود را بنده خدا و پیامبر معرفی کرد. برای مسیحیان هم این موضوع محترم و قابل‌تأمل است. وقتی ما این اشتراک را با زبان محبت و احترام بیان کنیم، می‌توانیم پل‌های ارتباطی خوبی با پیروان دیگر ادیان بسازیم.

نمونه دیگر، حضرت یحیی (ع) است که در قرآن صراحتاً آمده خداوند در کودکی به او حکم و حکمت داد. مفسران قرآن می‌گویند این کلمه «حکم» یعنی توانایی تشخیص حق از باطل، فهم عمیق دین و حتی مقام پیامبری. این یعنی خداوند می‌تواند به کودکان هم، اگر شایسته باشند، مسئولیت‌های بزرگ بدهد.

این شباهت‌ها می‌تواند در گفت‌و‌گو‌های بین‌الادیانی بسیار کمک‌کننده باشد. به جای اینکه بر تفاوت‌ها تأکید کنیم، می‌توانیم بر این اصل مشترک تمرکز کنیم که «هدایت الهی، محدود به سن و سال نیست». این موضوع می‌تواند برای انسان‌های جستجوگر حقیقت، در هر دین و فرهنگی، جذاب و الهام‌بخش باشد. وقتی یک مسیحی ببیند که در اسلام هم باور داریم خداوند می‌تواند در کودکی به فردی مسئولیت بزرگ بدهد، این شباهت می‌تواند زمینه‌ساز احترام متقابل و گفت‌وگوی عمیق‌تر شود.

امروزه بسیاری از مردم فکر می‌کنند دانش و تخصص فقط با تحصیل، تجربه و گذشت زمان به دست می‌آید. امام جواد (ع) چطور توانست در کودکی به چنین دانش عمیقی برسد؟

سؤال بسیار خوبی است. در دنیای امروز، ما عادت کرده‌ایم که فکر کنیم برای متخصص شدن حتماً باید سال‌ها درس بخوانیم، تجربه کسب کنیم و از پله‌های ترقی بالا برویم. این نگاه کاملاً منطقی و درست است، اما در منطق دین، یک نوع دانش دیگر هم وجود دارد که به آن «علم لدنی» یا «دانش الهی» می‌گویند. این دانش، مثل دانش معمولی نیست که فقط با مطالعه و تمرین به دست بیاید بلکه خداوند مستقیماً آن را به قلب بنده برگزیده‌اش می‌ریزد. قرآن درباره یکی از بندگان خاص خدا می‌فرماید: «وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا؛ و به او از جانب خود، دانشی ویژه آموختیم» (کهف، آیه ۶۵).

امام جواد (ع) هم از همین نوع دانش بهره‌مند بود. البته این به آن معنا نیست که ایشان اصلاً درس نخوانده یا مطالعه نکرده باشد، به این معناست که منبع اصلی دانش ایشان، اتصال به خداوند بود.

شواهد تاریخی هم این موضوع را تأیید می‌کنند. در کتاب‌های معتبر آمده که امام جواد (ع) در جلسات مناظره با بزرگترین علمای زمان خودش شرکت می‌کرد و به سؤالاتی پاسخ می‌داد که حتی دانشمندان بزرگ از جواب دادن به آنها عاجز بودند. این پاسخ‌ها نه تنها از نظر علمی دقیق بود، بلکه از نظر منطقی هم کاملاً منسجم و قانع‌کننده بود. این نشان می‌دهد که دانش امام دانشی عمیق، ریشه‌دار و الهی بود.

اگر بخواهیم داستان امام جواد (ع) را برای مردم جهان، به ویژه کسانی که با فرهنگ اسلامی آشنایی ندارند تعریف کنیم، چطور باید این کار را انجام دهیم که برایشان جذاب و قابل‌درک باشد؟

برای معرفی امام جواد (ع) به مخاطبان جهانی، اول باید از زبان و قالبی استفاده کنیم که برایشان آشنا باشد. به جای استفاده از اصطلاحات تخصصی دینی، از مفاهیم جهانی مثل عدالت، حقیقت‌جویی، شجاعت فکری و رهبری اخلاقی استفاده کنیم.

همچنین می‌توانیم از مقایسه‌های هوشمندانه استفاده کنیم. مثلاً بگوییم: «همان‌طور که در مسیحیت، حضرت عیسی (ع) در کودکی نشانه‌های ویژه‌ای از جانب خدا داشت، در اسلام هم باور داریم که خداوند می‌تواند در هر سنی، فردی را برای هدایت مردم برگزیند.» این نوع بیان، نشان‌دهنده احترام به باور‌های دیگران و جست‌وجوی نقاط مشترک است.

مهم‌ترین نکته این است که داستان امام جواد (ع) را با احترام، صداقت و زبان محبت تعریف کنیم. مردم دنیا، به ویژه نسل جوان، به دنبال الگو‌هایی هستند که صادقانه و بدون تعصب، حقیقت را بیان کنند. اگر بتوانیم امام جواد (ع) را به عنوان الگویی از دانش همراه با اخلاق، شجاعت همراه با مهربانی و رهبری همراه با خدمت معرفی کنیم، مطمئنم که برای بسیاری از انسان‌های جستجوگر، جذاب و الهام‌بخش خواهد بود.

منبع: تسنیم