باشگاه خبرنگاران جوان - این روز‌ها که خیلی از کلاس‌های درس در کشور به‌خاطر شرایط جنگی و آتش‌بس، آنلاین برگزار می‌شوند، شاید تصور کنیم قلدری مدرسه هم کمتر شده است. اما واقعیت این است که تمسخر و تحقیر از حیاط مدرسه به صفحه گوشی و گروه‌های کلاس منتقل شده‌اند. همان شوخی‌هایی که زمانی کنار بوفه یا زنگ ورزش گفته می‌شد، حالا زیر عکس پروفایل، در ویس‌های گروهی یا وسط کلاس آنلاین تکرار می‌شوند؛ فقط با زخمی پنهان‌تر.

طبق گزارش جدید یونسکو میلیون‌ها کودک در جهان به‌دلیل جنگ و بحران، آموزش خود را به شکل آنلاین یا ناپایدار ادامه می‌دهند و متخصصان هشدار می‌دهند که فشار روانی، احساس طردشدگی و آسیب‌های اجتماعی در این شرایط بیشتر هم می‌شود. 

تقریباً همه ما یک خاطره مشترک از مدرسه داریم؛ یکی را به‌خاطر مدل کیفش صدا می‌کردند، یکی را به‌خاطر لهجه‌اش، یکی را، چون همیشه ساندویچ نان و پنیر می‌آورد و یکی را فقط، چون موقع خواندن درس، صدایش می‌لرزید. آن زمان شاید خیلی‌ها فکر می‌کردند اینها فقط «شیطنت مدرسه» است. همان خنده‌هایی که چند ثانیه کلاس را شلوغ می‌کرد و بعد تمام می‌شد. اما برای کسی که وسط آن خنده‌ها ایستاده بود، ماجرا معمولاً خیلی طولانی‌تر از چند ثانیه ادامه پیدا می‌کرد؛ گاهی تا سال‌ها.

وقتی اسم «قلدری» می‌آید، اغلب تصویر دانش‌آموزی در ذهن شکل می‌گیرد که زور بازو دارد و بچه‌های دیگر را هل می‌دهد. اما در مدرسه‌های امروز، خطرناک‌ترین قلدری‌ها اغلب بی‌صدا هستند؛ با یک جمله، یک لقب، یک استیکر یا حتی یک خنده دسته‌جمعی در گروه کلاس.

روان‌شناسان می‌گویند نوجوانی دوره‌ای است که افراد بیش از هر زمان دیگری دنبال پذیرفته شدن در جمع هستند. برای همین، کوچک‌ترین تفاوت می‌تواند تبدیل به سوژه تمسخر شود؛ از لهجه و لباس گرفته تا مدل گوشی، وزن، فرم بینی یا حتی نوع حرف زدن.

ریشه‌یابی علمی پدیده دست‌انداختن

دکتر «دن اولویس» (Dan Olweus)، روان‌شناس و پیشگام جهانی در تحقیقات قلدری، این پدیده را یک «عدم تعادل قدرت» تعریف می‌کند. اما چرا یک نوجوان همکلاسی خود را به خاطر وضعیت مالی یا ظاهرش تحقیر می‌کند؟ روان‌شناسی تکاملی نشان می‌دهد که نوجوانان برای تثبیت جایگاه خود در یک گروه (In-group)، به طور غریزی شروع به طرد کردن افراد متفاوت (Out-group) می‌کنند. کسی که لهجه‌ای متفاوت دارد یا کفش‌هایش کهنه است، به عنوان یک «دیگری» شناسایی شده و قربانی مکانیزم دفاعی و احساس ناامنی خود فرد قلدر می‌شود.

تحقیقات موسسه «پِیو» (Pew Research) نشان می‌دهد که بیش از نیمی از قلدرها، خود در محیط خانواده یا گروهی دیگر قربانی تحقیر بوده‌اند و با تحقیر دیگران، سعی در بازپس‌گیری قدرت از دست رفته خود دارند. شاید برای همین است که بعضی شوخی‌های مدرسه، بیشتر شبیه شکنجه‌اند تا طنز. برای مثال همان دانش‌آموزی که هر بار معلم اسمش را اشتباه تلفظ می‌کرد و کلاس می‌خندید یا آن دانش‌آموز شهرستانی که فقط به‌خاطر لهجه‌اش، ترجیح داد دیگر سر کلاس بلند صحبت نکند.

اثرات بلندمدت تحقیر اجتماعی

طبق گزارش انجمن روانشناسی ((APA قلدری کلامی می‌تواند اثرات بلندمدتی مثل اضطراب اجتماعی، افت اعتمادبه‌نفس، افسردگی و حتی کاهش عملکرد تحصیلی ایجاد کند. بسیاری از بزرگسالان هنوز جمله‌هایی را که در مدرسه شنیده‌اند، دقیق به یاد دارند؛ چون مغز انسان تحقیر اجتماعی را مثل یک تهدید واقعی ثبت می‌کند.

در فرهنگ ایرانی، گاهی مرز بین «شوخی» و «تحقیر» خیلی مبهم شده است. بعضی جمله‌ها آن‌قدر تکرار شده‌اند که دیگر عادی به نظر می‌رسند؛ درحالی‌که برای طرف مقابل می‌توانند ویران‌کننده باشند. مخصوصاً حالا که شبکه‌های اجتماعی و فضای آنلاین، رقابت بر سر ظاهر، لباس و سبک زندگی را شدیدتر کرده‌اند.

از طرف دیگر، فضای آموزش آنلاین هم قلدری را فقط تغییر شکل داده است. حالا دیگر لازم نیست کسی وسط حیاط مدرسه دست بیندازد؛ کافی است اسکرین‌شات یک تصویر پخش شود یا زیر صدای کسی ایموجی خنده بفرستند. یونسکو هشدار داده که در بحران‌ها و تعطیلی مدارس، آسیب‌های روانی و اجتماعی دانش‌آموزان بیشتر می‌شود و بسیاری از نوجوانان احساس انزوا و ناامنی بیشتری را تجربه می‌کنند.

کرامت انسانی و خط قرمز تمسخر

در منابع اسلامی، موضوع حفظ آبرو و کرامت انسانی با حساسیتی بی‌نظیر و با رویکردی کاملاً پیشگیرانه مطرح شده است. قرآن کریم در آیه ۱۱ سوره حجرات، مستقیماً به پدیده دست‌انداختن و برچسب‌زدن (قلدری کلامی) اشاره می‌کند:

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَیٰ أَنْ یَکُونُوا خَیْرًا مِنْهُمْ... وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ» * (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، گروهی گروه دیگر را مسخره نکند، شاید آنها از اینها بهتر باشند... و از یکدیگر عیب‌جویی نکنید و لقب‌های زشت بر یکدیگر منهید).

این آیه با ظرافتی خاص، ریشه تمسخر (احساس خودبرتربینی ظاهری یا مالی) را با عبارت «شاید آنها بهتر باشند» خنثی می‌کند.

همچنین در احادیث، ارزش آبروی مؤمن بالاتر از کعبه دانسته شده است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیثی تکان‌دهنده می‌فرمایند: «هر کس مؤمنی را خوار کند، خدا او را در دنیا و آخرت خوار خواهد کرد.» در تربیت اسلامی، تفاخر به ثروت و تمسخر فقر، نشانه جاهلیت است و ارزش‌گذاری افراد بر اساس تقوا و انسانیت شکل می‌گیرد، نه لباس و لهجه.

اما چه می‌شود کرد؟

اولین قدم این است که نقش «تماشاچی‌ها» جدی گرفته شود. تحقیقات جهانی نشان داده وقتی حتی یک نفر در جمع بگوید «این شوخی بامزه نیست»، احتمال ادامه قلدری به‌شدت کم می‌شود. سکوت جمع، معمولاً بزرگ‌ترین سوخت قلدرهاست.

دوم این‌که به نوجوان‌ها باید مهارت پاسخ دادن یاد داد؛ نه با دعوا و نه با سکوت مطلق. گاهی یک پاسخ آرام و بااعتمادبه‌نفس، تمام معادله قدرت را به‌هم می‌زند. مثلاً اگر کسی کفش ساده‌ای را مسخره کرد، شاید بهترین جواب این باشد:

«آره قدیمیه، ولی هنوز از خیلی چیزای جدید راحت‌تره!»

و مهم‌تر از همه، خانواده‌ها باید مراقب حرف‌های روزمره خود باشند. وقتی در خانه مدام درباره ماشین، برند لباس، محله زندگی یا ظاهر دیگران قضاوت می‌شود، بچه‌ها همان الگو را مستقیم وارد مدرسه و گروه دوستانشان می‌کنند.

مدرسه قرار نیست جایی باشد که بچه‌ها یاد بگیرند چه کسی «باحال‌تر» یا «لاکچری‌تر» است. قرار است تمرینی برای زندگی در کنار آدم‌های متفاوت باشد؛ آدم‌هایی با لهجه‌ها، چهره‌ها، لباس‌ها و داستان‌های مختلف.

شاید اگر این را زودتر یاد بگیریم، خنده‌های مدرسه کمتر کسی را تا بزرگسالی زخمی کند.

منبع: فارس