باشگاه خبرنگاران جوان - آیات ۱۵ و ۱۶ سوره زمر تصویری متفاوت از مفهوم پیروزی و شکست ارائه می‌کنند. جایی که قرآن می‌فرماید که «إِنَّ الْخَاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ...». معیار قدرت در منطق الهی، سلطه ظاهری و هیاهوی مقطعی نیست و چه‌بسا جریانی که در ظاهر دست بالا را دارد، اما در نهایت بازنده و زیانکار باشد.

قرآن در آیات ۱۱ تا ۲۱ سوره زمر، مرز‌های جبهه حق و باطل را با صراحت ترسیم می‌کند. در این آیات، سخن از انتخاب مسیر است، انتخابی که تنها به اعتقاد قلبی محدود نمی‌شود، بلکه در رفتار، اطاعت، ایستادگی و نوع مواجهه با فشار‌ها خود را نشان می‌دهد. تفسیر المیزان در این بخش بر این نکته تأکید می‌کند که دین الهی مجموعه‌ای از گزینش‌های پراکنده نیست؛ بلکه حقیقتی است که انسان را به اخلاص کامل در برابر خدا می‌رساند.

آیات با دستور الهی به پیامبر آغاز می‌شود، «قل إنّی أُمرت أن أعبد الله مخلصاً له الدین» بگو من مأمور شده‌ام خدا را با اخلاص در دین عبادت کنم. سپس در آیه بعد می‌فرماید که «و أُمرت لأن أکون أول المسلمین» یعنی مأموریت پیامبر فقط ابلاغ نیست، بلکه پیشگامی در تسلیم و اطاعت است.

علامه طباطبایی در المیزان توضیح می‌دهد که اخلاص مورد نظر قرآن، تنها دوری از شرک ظاهری نیست، بلکه انسان در انگیزه، هدف و مسیر نیز نباید غیر خدا را در مرکز تصمیم‌گیری خود قرار دهد. در منطق قرآن، جبهه حق زمانی قدرت پیدا می‌کند که وابستگی‌های غیرالهی در آن کم‌رنگ شود. جامعه‌ای که رضایت خدا را اصل قرار دهد، در برابر تهدید‌ها و فشار‌ها متزلزل نمی‌شود؛ زیرا پشتوانه خود را قدرت‌های متغیر انسانی قرار نداده است.

دشمنان در توهم قدرت؛ زیان بزرگ از آنِ آنان است

پس از تبیین مسیر اطاعت، قرآن به سراغ نقطه مقابل می‌رود. در آیات ۱۳ تا ۱۵ پیامبر مأمور می‌شود اعلام کند که از نافرمانی خدا بیم دارد و سپس خطاب روشنی مطرح می‌شود: «قل الله أعبد مخلصاً له دینی، فاعبدوا ما شئتم من دونه»؛ بگو من خدا را با اخلاص عبادت می‌کنم، شما نیز هرچه می‌خواهید جز او عبادت کنید. ظاهر آیه نوعی آزادی عمل را نشان می‌دهد، اما در حقیقت، نوعی تهدید و هشدار است، این تعبیر بیانگر آن است که راه روشن شده و حجت کامل گشته است، اکنون هر کس مسئول انتخاب خویش است. سپس قرآن زیان حقیقی را معرفی می‌کند که «إن الخاسرین الذین خسروا أنفسهم و أهلیهم یوم القیامة»؛ زیانکاران واقعی کسانی هستند که خود و خانواده خویش را در قیامت باخته‌اند.

نگاه قرآن به شکست، با معیار‌های معمول متفاوت است. بسیاری در دنیا ممکن است قدرت، ثروت یا نفوذ داشته باشند و پیروز به نظر برسند، اما قرآن معیار دیگری ارائه می‌کند. خسارت اصلی نابودی سرمایه انسانی است؛ یعنی انسان حقیقت وجودی خود را از دست بدهد. دشمنان حق معمولاً تصور می‌کنند پیروزی در حذف ظاهری رقیب، فشار، تبلیغات یا سلطه است؛ اما قرآن می‌گوید کسی که مسیر فطرت را از دست بدهد، پیش از هر شکست بیرونی، در درون خود شکست خورده است. این همان زیانی است که دیگر جبران‌پذیر نیست.

آتش از بالا و پایین؛ تصویر هولناک سرانجام دشمن

قرآن برای ملموس شدن حقیقت، تصویری از سرنوشت اهل باطل ارائه می‌دهد که «لهم من فوقهم ظلل من النار و من تحتهم ظلل»؛ برای آنان از بالا و پایین، سایه‌هایی از آتش خواهد بود. این تصویر نشان می‌دهد که عذاب الهی همه‌جانبه است و راه گریزی برای آن وجود ندارد. این تعبیر کنایه از احاطه کامل آثار اعمال انسان بر اوست. یعنی انسان از نتیجه انتخاب‌هایش فرار نمی‌کند؛ اعمال او محیط زندگی آینده‌اش را می‌سازند.

در ادامه خداوند هشدار می‌دهد که «ذلک یخوّف الله به عباده یا عباد فاتقون»؛ این هشداری برای بندگان است، پس از من پروا کنید. در واقع هدف تنها ترس‌آفرینی نیست، قرآن می‌خواهد انسان پیش از رسیدن به نقطه بازگشت‌ناپذیر، مسیر خود را اصلاح کند.

پاداش ایستادگان جبهه حق؛ بشارت برای آنان که می‌شنوند و انتخاب می‌کنند

قرآن روی دیگر صحنه را نشان می‌دهد، سرنوشت کسانی که در جبهه حق ایستاده‌اند. آیات ۱۷ تا ۱۸ از افرادی سخن می‌گوید که از طاغوت فاصله می‌گیرند و به سوی خدا بازمی‌گردند، «فبشّر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون أحسنه»، بندگان مرا بشارت ده، همان کسانی که سخن‌ها را می‌شنوند و بهترین آنها را پیروی می‌کنند.

نکته مهم این است که مؤمن واقعی، انسانی متعصب و بی‌تفکر نیست، او می‌شنود، می‌اندیشد و سپس بهترین مسیر را انتخاب می‌کند. ایمان قرآنی بر پایه بصیرت است، نه تقلید کورکورانه. این ویژگی، یکی از مهم‌ترین عناصر پایداری جبهه حق است. انسان دارای بصیرت، در میدان فشار‌ها و فتنه‌ها زود دچار لغزش نمی‌شود، زیرا معیار انتخاب او حقیقت است نه هیاهو. در پایان نیز قرآن میان دو گروه مقایسه‌ای روشن انجام می‌دهد، آیا کسی که گرفتار عذاب قطعی شده با کسی که اهل هدایت است یکسان خواهد بود؟ پاسخ روشن است. مسیر‌ها متفاوت‌اند و سرانجام‌ها نیز متفاوت خواهند بود.

مجموع این آیات، پیامی روشن دارد، اینکه قدرت حقیقی جبهه حق در اخلاص و اطاعت از خداست، دشمن هرچند در ظاهر خود را پیروز ببیند، اگر از مسیر الهی فاصله بگیرد گرفتار خسارت بزرگ خواهد شد و در مقابل، مؤمنان مقاومی که با بصیرت و استقامت راه حق را برمی‌گزینند، مشمول بشارت و هدایت الهی خواهند شد. در منطق قرآن، آینده از آن کسانی است که در سخت‌ترین میدان‌ها نیز فرمان خدا را بر همه ملاحظات دیگر مقدم می‌دارند.

منبع: فارس