چگونه یک شایعه، ذهن میلیونها نفر را تسخیر میکند؟
گاهی یک جمله، یک تصویر یا یک روایت ناقص، کافیاست تا ذهن میلیونها نفر درگیر شود.
باشگاه خبرنگاران جوان - گاهی یک جمله، یک تصویر یا یک روایت ناقص، کافیست تا ذهن میلیونها نفر درگیر شود؛ شایعهای که شاید در ابتدا فقط یک حرف ساده بهنظر برسد، اما آرامآرام میتواند اعتماد، آرامش و حتی نگاه یک جامعه به حقیقت را تغییر دهد. آیه ۶۹ سوره احزاب، از مردمی سخن میگوید که با تهمت و آزار، پیامبر خدا را هدف قرار دادند؛ گویی قرآن، قرنها پیش، درباره همان جنگی هشدار میدهد که امروز با شایعه، روایتسازی و تخریب افکار عمومی جریان دارد.
سوره احزاب، پس از سخن گفتن از جنگ روایتها و خطر گمشدن حقیقت در میان صداهای بلند، حالا به یکی دیگر از پیچیدهترین میدانهای نبرد میرسد؛ جایی که سلاح اصلی، نه موشک و گلوله، بلکه شایعه، تخریب و قضاوتهای جهتدار است.
قرآن میخواهد نشان دهد بسیاری از بحرانها، از لحظهای آغاز میشوند که انسانها، پیش از فهم حقیقت، تحتتأثیر روایتها و فضاسازیها قرار میگیرند.
برای همین، سوره احزاب اینبار مؤمنان را هشدار میدهد شبیه کسانی نشوند که با حرفها، تهمتها و آزارهای خود، حضرت موسی(ع) را هدف قرار دادند.
وقتی یک روایت، از حقیقت قویتر میشود
آیه ۶۹
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَىٰ فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا ۚ وَكَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِيهًا﴾
ترجمه:
«ای کسانی که ایمان آوردهاید، مانند کسانی نباشید که موسی را آزار دادند؛ پس خدا او را از آنچه دربارهاش گفته بودند، تبرئه کرد و او نزد خدا آبرومند و دارای منزلت بود.»
تفسیر:
قرآن اینجا فقط از یک آزار ساده سخن نمیگوید؛ بلکه از قدرت خطرناک شایعه و روایتسازی پرده برمیدارد.
حضرت موسی(ع)، پیامبری بود که مردمش را از ظلم فرعون نجات داد، سالها برای هدایت آنان سختی کشید و رنج تحمل کرد؛ اما با این حال، باز هم هدف تهمت، قضاوت و آزار قرار گرفت.
این یعنی حتی حقیقت روشن هم، همیشه از موج شایعات در امان نیست. گاهی یک حرف، آنقدر تکرار میشود که آرامآرام شبیه واقعیت بهنظر میرسد و ذهن مردم را تحتتأثیر قرار میدهد.
برای همین، قرآن به مؤمنان هشدار میدهد وارد زمین بازیِ شایعه و تخریب نشوند؛ چون بسیاری از انحرافها، ابتدا فقط یک قضاوت عجولانه یا یک روایت تأییدنشده بهنظر میرسند.
و عجیب اینکه قرآن، در پایان آیه، بهجای ورود به جزئیات شایعات، فقط یک حقیقت را یادآوری میکند: ﴿وَكَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِيهًا﴾
یعنی حقیقت انسانها، همیشه با موج روایتها تغییر نمیکند؛ حتی اگر میلیونها نفر، چیز دیگری را باور کرده باشند.
انعکاس در امروز:
امروز جهان، بیش از هر زمان دیگری درگیر نبرد روایتها و شایعههاست.
فضای مجازی، رسانهها و شبکههای تبلیغاتی، این قدرت را پیدا کردهاند که ظرف چند دقیقه، یک خبر، تصویر یا روایت را به ذهن میلیونها نفر برسانند.
در چنین فضایی، گاهی یک شایعه، پیش از آنکه حقیقت فرصت روشنشدن پیدا کند، قضاوتها را شکل میدهد.
بخشی از رسانههای فارسیزبان معاند نیز سالهاست تلاش میکنند با انتخاب هدفمند اخبار، روایتسازی احساسی و تکرار مداوم برخی القائات، ذهن جامعه را تحتتأثیر قرار دهند.
رسانههایی مانند BBC Persian، Iran International و Manoto، در بسیاری از بزنگاهها به ویژه امروز کوشیدهاند تصویری بسازند که در آن، ناامیدی، بیاعتمادی و آشفتگی، واقعیتر از امید و آرامش دیده شود.
خطر اصلی اینجاست که شایعه، همیشه با فریاد وارد ذهن مردم نمیشود؛ گاهی با ظاهری منطقی، روایتی احساسی و تکراری مداوم، آرامآرام ذهن انسان را تسخیر میکند.
و دقیقاً همینجاست که قدرت تشخیص، کمکم تضعیف میشود.
چرا شایعه اینقدر اثرگذار است؟
شایعه، معمولاً روی احساسات انسانها سوار میشود؛ روی ترس، خشم، نگرانی یا هیجان.
برای همین، بسیاری از مردم، پیش از آنکه درباره یک خبر فکر کنند، آن را احساس میکنند.
برخی نظریهپردازان رسانه، سالها پیش هشدار داده بودند که اگر یک پیام، مداوم، گسترده و هدفمند تکرار شود، میتواند آرامآرام مانند «تزریق مستقیم اطلاعات» بر ذهن مخاطب اثر بگذارد؛ حتی زمانی که آن پیام، تمام حقیقت نباشد.
از سوی دیگر، در فضای سنگین رسانهای، گاهی انسانها از ترس قضاوتشدن یا تنها ماندن، سکوت میکنند؛ پدیدهای که در علوم ارتباطات از آن با عنوان «مارپیچ سکوت» یاد میشود.
در چنین شرایطی، ممکن است یک روایت، فقط بهخاطر تکرار گسترده و صدای بلندترش، واقعیتر از حقیقت دیده شود و آرامآرام ذهن جامعه را تحتتأثیر قرار دهد.
و شاید همین، یکی از خطرناکترین بحرانهای جهان امروز باشد؛ روزی که مردم، نه بر اساس واقعیت، بلکه بر اساس حجم تکرارها و فضای غالب قضاوت کنند.
حرف آخر ...
سوره احزاب، اینبار از جنگی سخن میگوید که در آن، ذهن انسانها هدف گرفته میشود. جنگی که در آن، گاهی یک شایعه، میتواند بیش از یک حمله واقعی، جامعه را دچار التهاب، بیاعتمادی و آشفتگی کند.
برای همین، قرآن مؤمنان را هشدار میدهد مراقب باشند اسیر موج روایتها، شایعات و قضاوتهای عجولانه نشوند؛ چون بسیاری از حقیقتها، زیر هیاهوی تکرارها پنهان میشوند.
و شاید یکی از مهمترین پیامهای این آیه برای امروز همین باشد؛ اینکه انسانها، در زمانهای که هر خبر و روایتی میتواند ظرف چند ثانیه به ذهن میلیونها نفر برسد، باید بیش از همیشه مراقب باشند حقیقت را قربانی هیجان، شایعه و موجهای زودگذر نکنند.
و شاید خطرناکترین بخش ماجرا همین باشد...
اینکه طراحان جنگ روانی، بیش از آنکه بهدنبال شکست نظامی ملتها باشند، تلاش میکنند ذهن مردم را خسته، مردد و بیاعتماد کنند؛ چون خوب میدانند جامعهای که قدرت تشخیص، امید و اعتماد خود را حفظ کند، حتی زیر سنگینترین فشارها نیز فرو نمیریزد.
برای همین، بزرگترین شکستِ پروژههای رسانهای و شایعهساز، همان روزی است که مردم، با وجود همه موج روایتها، باز هم حقیقت را جستوجو میکنند، فریب هیاهو را نمیخورند و میدان را خالی نمیکنند.
منبع: فارس
