باشگاه خبرنگاران جوان - آیات ۱۳ تا ۲۰ سوره فصلت با یادآوری سرنوشت اقوام عاد و ثمود نشان می‌دهد که قدرت دشمن هرچقدر هم زیاد باشد، در برابر اراده الهی پایدار نمی‌ماند. قرآن مؤمنان را به ایستادگی فرا می‌خواند و تأکید می‌کند که عاقبت دشمنان خدا چیزی جز شکست و رسوایی نیست.

آیات ۱۲ تا ۲۰ سوره فصلت در صفحه ۴۷۸ قرآن کریم، بخشی از سنت‌های الهی در مواجهه با دشمنان حق را به تصویر می‌کشد. این آیات، هم از عظمت قدرت خداوند در آفرینش سخن می‌گوید و هم سرنوشت تلخ اقوامی را یادآور می‌شود که با تکیه بر قدرت ظاهری، دعوت الهی را تکذیب کردند و سرانجام گرفتار عذاب شدند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این آیات را تبیینی از رابطه میان استکبار، تکذیب حق و عذاب الهی می‌داند، رابطه‌ای که در طول تاریخ بار‌ها تکرار شده و همچنان برای همه جوامع درس‌آموز است.

قدرت مطلق خدا، مقدمه‌ای برای هشدار به دشمنان

آیات با اشاره به تکمیل آفرینش آسمان‌ها آغاز می‌شود «فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِی یَوْمَیْنِ». خداوند پس از بیان مراحل خلقت زمین، از سامان‌دهی هفت آسمان و زینت‌بخشیدن آسمان دنیا با ستارگان سخن می‌گوید. این توصیف‌ها صرفاً گزارش آفرینش نیست، بلکه مقدمه‌ای برای اثبات قدرت بی‌نهایت الهی است. قرآن در حقیقت به منکران می‌فهماند خدایی که چنین نظام عظیمی را آفریده و تدبیر می‌کند، به‌راحتی قادر است اقوام سرکش را نابود کند و وعده‌های خود را تحقق بخشد. از همین رو، پس از بیان جلوه‌های قدرت الهی، لحن آیات به هشدار و تهدید دشمنان تغییر می‌کند.

تهدیدی به سختی صاعقه عاد و ثمود

در آیه ۱۳ پیامبر مأمور می‌شود به مخالفان بگوید که «فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ». این هشدار، تهدیدی صریح به نابودی است تهدیدی که نمونه تاریخی آن در سرگذشت دو قوم مشهور یعنی عاد و ثمود دیده شده است.

علامه طباطبایی توضیح می‌دهد که مقصود از صاعقه تنها یک حادثه طبیعی نیست، بلکه عذاب فراگیری است که ریشه یک جامعه طغیانگر را می‌خشکاند. قرآن با یادآوری این دو قوم، به دشمنان اسلام هشدار می‌دهد که سنت الهی تغییرناپذیر است هرگاه جامعه‌ای در برابر حق ایستادگی کند و راه استکبار را در پیش گیرد، در معرض همان سرنوشت قرار خواهد گرفت. این تهدید، در واقع شکستن هیمنه ظاهری دشمنان است، زیرا آنان گمان می‌کردند قدرت و امکاناتشان مانع هرگونه شکست خواهد شد.

بدعهدی و تکذیب، ریشه هلاکت اقوام سرکش است

آیات ۱۴ و ۱۵ علت اصلی عذاب را بیان می‌کند. فرستادگان الهی از هر سو به سوی آنان آمدند و پیام روشن توحید را ابلاغ کردند «أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ». اما آنان به جای پذیرش حقیقت، رسالت پیامبران را انکار کردند و گفتند اگر خدا می‌خواست پیامبری بفرستد، فرشتگان را می‌فرستاد. این سخن صرفاً یک شبهه فکری نبود، بلکه بهانه‌ای برای فرار از پذیرش حق محسوب می‌شد. آنان حقیقت را شناخته بودند، اما از روی لجاجت و دلبستگی به منافع خود آن را انکار کردند.

بدین ترتیب، تکذیب پیامبران به نوعی پیمان‌شکنی در برابر فطرت الهی نیز تبدیل شد، زیرا انسان بر اساس سرشت خود به سوی توحید هدایت می‌شود، اما این اقوام آگاهانه از آن روی گرداندند.

بیماری همیشگی جبهه باطل غرور قدرت است

یکی از برجسته‌ترین محور‌های این آیات، تصویر غرور و خودبرتربینی دشمنان است. درباره قوم عاد آمده است که «مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً»؛ چه کسی از ما نیرومندتر است؟ علامه طباطبایی این جمله را اوج غفلت انسان متکبر می‌داند. قوم عاد به توان جسمی، جمعیت، تمدن و امکانات خود تکیه کرده بود و همین احساس قدرت، آنان را از دیدن حقیقت محروم ساخت. قرآن در پاسخ می‌فرماید که «أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً» آیا ندیدند خدایی که آنان را آفریده، از آنان نیرومندتر است؟

پیام آیه روشن است هر قدرتی که خود را مستقل از خدا ببیند، دچار توهم شده است. تاریخ نشان داده بسیاری از قدرت‌های بزرگ، درست در زمانی که خود را شکست‌ناپذیر می‌پنداشتند، به سراشیبی سقوط افتاده‌اند.

نزول عذاب و شکستن هیمنه مستکبران

پس از بیان علت انحراف، قرآن از مجازات آنان پرده برمی‌دارد. درباره قوم عاد می‌فرماید که «فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا صَرْصَرًا». خداوند بادى سخت و ویرانگر را بر آنان مسلط کرد تا عذاب خوارکننده را در همین دنیا بچشند. تعبیر «عَذَابَ الْخِزْیِ» تنها به نابودی جسمی اشاره ندارد، بلکه فروپاشی غرور و اقتدار پوشالی آنان را نیز در بر می‌گیرد. همان کسانی که خود را شکست‌ناپذیر می‌دانستند، به وسیله نیرویی که کوچک‌تر از آن تصور می‌کردند، نابود شدند.

درباره قوم ثمود نیز قرآن می‌فرماید که راه هدایت به آنان نشان داده شد، اما آنان نابینایی را بر هدایت ترجیح دادند، «فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى». نتیجه این انتخاب آگاهانه، فرود آمدن عذاب الهی بود.

روزی که اعضای بدن علیه دشمنان شهادت می‌دهند

آیات ۱۹ و ۲۰ چشم‌انداز نهایی این مجازات را در قیامت ترسیم می‌کند. دشمنان خدا در آن روز گردآوری می‌شوند و هنگامی که به آتش می‌رسند، گوش‌ها، چشم‌ها و پوست‌هایشان علیه آنان شهادت می‌دهند که «شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ». این شهادت نشانه آشکار شدن کامل حقیقت اعمال انسان است. در قیامت دیگر مجالی برای انکار، فریب یا توجیه وجود ندارد، زیرا اعضای بدن که ابزار گناه یا اطاعت بوده‌اند، خود به گواهان پرونده انسان تبدیل می‌شوند. این صحنه، اوج رسوایی دشمنانی است که در دنیا حقیقت را تکذیب کردند و به قدرت خود بالیدند. آنان نه‌تنها در دنیا گرفتار خواری شدند، بلکه در آخرت نیز با محکومیتی قطعی روبه‌رو خواهند شد.

آیات ۱۲ تا ۲۰ سوره فصلت، سنتی همیشگی را یادآوری می‌کند اینکه دشمنان حق معمولاً با غرور، تکذیب و اتکا به قدرت ظاهری راه مخالفت را در پیش می‌گیرند، اما همین عوامل زمینه نابودی آنان را فراهم می‌کند.

سرگذشت عاد و ثمود تنها یک روایت تاریخی نیست، هشداری دائمی است که نشان می‌دهد قدرت‌های متکی بر استکبار و بی‌ایمانی، هرچند مدتی عرض‌اندام کنند، سرانجام در برابر اراده الهی شکست خواهند خورد و در دنیا و آخرت طعم عذاب و رسوایی را خواهند چشید.

منبع: فارس