باشگاه خبرنگاران جوان - آن قدیم‌قدیم‌ها، وقتی ماشین‌حساب‌ها وارد زندگی ما شدند، کسی نگران این نبود که مثلاً استفاده زیاد از آن سبب شود جدول‌ضرب و چهار عمل اصلی را از یاد ببریم. گوشی‌های همراه هم که آمدند فقط برخی‌هامان، نگران حافظه‌مان شدیم و غصه خوردیم که دیگر مثل قبل، شماره تلفن دوستان و آشنایان را حفظ نیستیم. جذابیت‌های فناوری‌ها تازه آن‌قدر زیاد بود که کمتر فرصت داشتیم به آثار و نکات منفی آن‌ها فکر کنیم. منتها هم فناوری‌های امروزی و هم آدم‌های عصر فناوری انگار با قدیم‌ها متفاوت‌اند. امروزه هوش مصنوعی و قابلیت‌های شگفت‌انگیزش سبب نمی‌شود انسان‌ها فراموش کنند فناوری به ازای چیزهای ارزشمندی که در اختیارمان قرار می‌دهد، ممکن است قابلیت‌ها و توانایی‌های ارزشمندتری را نیز از ما بگیرد.

نگران باشیم؟

جی‌پی‌اس که آمد، اگرچه کارمان را خیلی آسان کرد اما در عوض موجب شد حس جهت‌یابی‌مان تقریباً تعطیل شود! موتورهای جست‌وجو هم امروزه عصای دستمان هستند اما حافظه‌مان را به‌شدت تضعیف کرده‌اند. حالا هم دانشمندان براساس مطالعاتشان، هشدار می‌دهند هوش مصنوعی می‌تواند همین بلا را سر همه چیز، از خلاقیت گرفته تا تفکر انتقادی انسان بیاورد.

«بی‌بی‌سی» می‌نویسد: «مطالعات نشان می‌دهد افرادی که بیش از حد به ابزارهایی مانند چت‌جی‌پی‌تی تکیه می‌کنند، ممکن است در خلاقیت، دامنه توجه، تفکر انتقادی، حافظه و موارد دیگر دچار مشکل شوند. برخی دیگر نگرانی‌هایی را مطرح می‌کنند مبنی بر اینکه کاربران هوش مصنوعی ممکن است اصطکاک شناختی را که موجب تیزبینی تفکر می‌شود، از دست بدهند و به عنوان یک جامعه ممکن است ایده‌های نو کمتری داشته باشیم. بنابراین آیا باید نگران باشیم؟».«آدام گرین» استاد علوم اعصاب در دانشگاه جورج تاون، در پاسخ به این پرسش، آب پاکی را روی دستمان ریخته و می‌گوید: «بله! نکات ظریف زیادی در اینجا وجود دارد، اما هوش مصنوعی کارهایی را انجام می‌دهد که قبلاً به تلاش ذهنی نیاز داشت... شواهد زیادی وجود دارد که نشان می‌دهد اگر شما به اندازه کافی تفکر واقعی انجام ندهید، تواناییتان، تفکر، استدلال، استنتاج و خلاقیتتان رو به زوال خواهد رفت».

ممکن است بگویید خیلی اهل استفاده از چت‌جی‌پی‌تی یا Claude نیستید و واقعاً هم با خودتان عهد کرده باشید کمتر از این فناوری استفاده کنید، اما مشکل اینجاست که مثلاً اگر در تحقیقاتتان طبق عادت به گوگل مراجعه می‌کنید، پاسخ‌های هوش مصنوعی در صدر فهرست آن قرار دارند و غول‌های فناوری هم در تلاش‌اند تا سیطره هوش مصنوعی بر گوشی‌های ما را افزایش دهند. با این حال، هنوز حرف‌های امیدوارکننده هم وجود دارد. به گفته‌ «جارد بنج» استاد و متخصص اعصاب بالینی در دانشگاه تگزاس، استفاده از هوش مصنوعی به طور خودکار به این معنی نیست که همیشه و حتماً برای شما بد خواهد بود. به عنوان مثال، اگر هوش مصنوعی فضای مغز شما را برای چیزهای مهم‌تر دیگری آزاد کند، ممکن است برای شناخت شما عالی باشد.

مثل هر فناوری دیگری، این نحوه استفاده ما از هوش مصنوعی است که تعیین می‌کند آیا به ما کمک می‌کند یا آسیب می‌رساند؟ اما نگرانی‌ها به اندازه‌ای جدی هستند که ما را به فکر بیندازند تا دیر نشده در مورد نحوه استفاده از فناوری تجدیدنظر کنیم.

برون‌سپاری مغزی

اینکه وابستگی افراطی به فناوری ممکن است منجر به «زوال عقل دیجیتال» و زوال حافظه کوتاه‌مدت شود، هشدار تازه‌ای نیست، ۲۰ سال قدمت دارد و پیش از این هم در همین صفحه درباره‌اش نوشته‌ایم.هشدار تازه را به‌تازگی «جارد بنج» با استفاده از تحلیل نتایج ۵۷ مطالعه مختلف که ۴۱۱ هزار نفر را مورد بررسی قرار داده، مطرح می‌کند. در مجموع، اگرچه او و همکارش هیچ مدرکی دال بر زوال عقل دیجیتال پیدا نکردند، اما خودشان می‌گویند، این به آن معنا نیست که چیزی برای ترسیدن وجود ندارد. مطالعات نشان داده‌اند افرادی که به ناوبری ماهواره‌ای مانند جی‌پی‌اس متکی هستند، دیگر نقشه‌های ذهنی از محیط اطراف خود نمی‌سازند و حافظه مکانی آن‌ها به مرور زمان رو به کاهش است. پدیده مشابهی به نام «اثر گوگل» هم هست که نشان می‌دهد کمتر احتمال دارد ما اطلاعاتی را که با استفاده از گوگل پیدا می‌کنیم به خاطر بسپاریم، زیرا تلاش بسیار کمی می‌طلبد. به نظر می‌رسد وقتی وظایف را برون‌سپاری می‌کنیم، مغز در انجام آن‌ها ضعیف‌تر می‌شود و هوش مصنوعی هم قدرتمندترین ابزار برون‌سپاری در تمام دوران است.

بگذارید یک مثال بزنیم. فرض کنید برای بدن‌سازی به باشگاه می‌روید، اما یک ربات هالتر و وزنه‌ها را برای شما بلند می‌کند! در این حالت، چقدر بدن‌سازی کرده‌اید؟ در مورد هوش مصنوعی هم همین‌طور است یعنی گاهی ممکن نیست با وجود استفاده از هوش مصنوعی، مغز، حافظه و... خود را تقویت کنید.

یک مطالعه تازه نشان داده کاربران پرمصرف هوش مصنوعی در یک آزمون استاندارد تفکر انتقادی، نمرات بسیار بدتری کسب کردند، ظاهراً به این دلیل که آن‌ها عادت دارند فرایندهای فکری خود را به ربات‌ها واگذار کنند. بسیاری از مردم امروزی به جای تفکر و شهود خودشان، به هوش مصنوعی اعتماد دارند، حتی وقتی که اشتباه می‌کند بازهم اول به خودشان شک می‌کنند! حالتی که محققان دانشگاه پنسیلوانیا آن را «تسلیم شناختی» می‌نامند.

مغزتان را گرم کنید

راه مقابله با این تسلیم شناختی این است که نخست سعی کنید در حوزه کاری خود بیشتر بدانید و بیاموزید و دوم اینکه نباید به هوش مصنوعی کاملاً اعتماد کنید. سعی کنید پیش از اینکه نظر ربات را بشنوید، یک دیدگاه کلی در مورد موضوع برای خودتان ایجاد کنید و از هوش مصنوعی برای به چالش کشیدن دیدگاهتان استفاده کنید. به این ترتیب هوش مصنوعی به جای اینکه جایگزین تفکر شما شود، آن را تحت فشار قرار می‌دهد.

برخی تحقیقات اولیه نشان می‌دهد هوش مصنوعی می‌تواند توانایی شما در حفظ اطلاعات را مختل کند. اما تحقیقات دیگر مانند یک مطالعه منتشر نشده در سال ۲۰۲۴، نشان می‌دهد اگر پیش از شروع به استفاده از چت‌بات‌ها مغزتان را گرم کنید (مثلاً آماده‌سازی مغز با چند حل مسئله سبک) بعد که کار با هوش مصنوعی را شروع کردید، یادگیریتان بهبود یافته و نتایج در ذهن شما می‌ماند. وقتی از هوش مصنوعی اطلاعات مورد نیازتان را می‌پرسید، بهتر است کمی سرعت خود را کم کنید تا با آن تعامل داشته باشید و یادداشت‌برداری هم بکنید. حتی می‌توانید از هوش مصنوعی بخواهید که از شما آزمون بگیرد یا فلش‌کارت درست کند. این کار موجب می‌شود مطالب در ذهنتان بماند.

هوش مصنوعی در ارائه ایده‌ها به طرز چشمگیری خوب است و مشکل نیز، همین خوب بودن است! تحقیقات نشان می‌دهند افرادی که از هوش مصنوعی برای کارهای خلاقانه استفاده می‌کنند، ایده‌هایی تولید می‌کنند که قابل پیش‌بینی‌تر و غیراصیل‌تر از افرادی است که از آن استفاده نمی‌کنند. این یعنی هوش مصنوعی خلاقیت شما را تضعیف می‌کند. مغز شما با ایجاد ارتباطات غیرمنتظره، ظرفیت خلاقیت را ایجاد می‌کند. اگر این کار را به هوش مصنوعی بسپارید، از تمرین صرف‌نظر می‌کنید. هوش مصنوعی از طرق مختلف ما را فریب می‌دهد تا فکر کنیم که درواقع ما را خلاق‌تر می‌کند. یک رویکرد برای غلبه بر این مشکل این است که ابتدا ایده‌های خودتان را روی کاغذ بیاورید، حتی اگر خام باشند. سپس از هوش مصنوعی برای توسعه ایده‌ها و برطرف کردن ضعف‌هایش استفاده کنید.

خلاصه اینکه کسی نمی‌گوید از هوش مصنوعی مطلقاً استفاده نکنید. هدف این است یاد بگیریم اختیار عقل، مغز، ذهن و...مان را ندهیم دست هوش مصنوعی و آن را واقعاً مانند یک وَردستِ کنترل‌شده به کار بگیریم.

منبع: روزنامه قدس