باشگاه خبرنگاران جوان - ویروس ابولا بار دیگر در قاره آفریقا جان گرفته و این بار تمرکز اصلی آن در جمهوری دموکراتیک کنگو با گسترش به کشور اوگانداست. براساس گزارش رسمی سازمان جهانی بهداشت، این وضعیت مدتی‌است که به عنوان شرایط اضطراری بهداشت عمومی بین‌المللی اعلام شده و آمار رسمی ثبت‌شده نشان‌دهنده حدود ۲۴۶ مورد مشکوک و ۸۰ مورد مرگ است. این بحران، هفدهمین شیوع ابولا در کنگو از سال ۱۹۷۶ به شمار می‌رود. عامل اصلی این دوره، سویه بوندیبوگیو است که در حال حاضر هیچ واکسن یا درمان تأییدشده‌ای برای آن وجود ندارد. سازمان جهانی بهداشت در گزارش خود تأکید می‌کند به دلیل زیرساخت‌های ضعیف، شمار واقعی موارد بسیار بیشتر از آمار رسمی است و خطر گسترش ویروس در سطح ملی همچنان بالا ارزیابی می‌شود. نمی‌شود انکار کرد که نهادهای مختلف بین‌المللی در حال حاضر در راستای مقابله با این موج از پاندمی فعالیت دارند.

برپایه گزارش وزارت امور خارجه ایالات متحده، اقدامات این کشور شامل اعزام تیم‌های پاسخ سریع پزشکی، تخصیص میلیون‌ها دلار بودجه امدادی و ارسال آزمایشگاه‌های سیار، تجهیزات حفاظتی و تیم‌های تخصصی در هماهنگی با مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌هاست. همزمان، سازمان‌های غیردولتی مانند پزشکان بدون مرز در میدان حضور دارند و این بُعد از تلاش‌های بشردوستانه کاملاً شایسته احترام و غیرقابل انکار است.

فراتر از پوسته انسان‌دوستی

اما از طرفی شاید بتوان گفت این فقط ظاهر ماجراست. پشت این رویکرد امدادی، تحلیلگران انتقادی پسااستعماری و رسانه‌های مستقل، ابعاد پنهان این مداخلات را واکاوی می‌کنند. این دیدگاه‌ها معتقدند بحران‌های بهداشتی به اهرمی برای نفوذ اقتصادی، سیاسی و نظامی غرب و تداوم وابستگی ساختاری آفریقا تبدیل شده‌اند.

پیشینه تاریخی این الگو نشان می‌دهد در جریان شیوع سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ در غرب آفریقا، ایالات متحده بیش از ۳هزار سرباز را با عنوان «عملیات کمک متحد» به منطقه اعزام کرد که منتقدان، آن را نظامی‌سازی کمک‌ها و گسترش نفوذ امنیتی و بیولوژیکی غرب دانستند. گزارش‌های تحقیقات جهانی نیز به نقش و حضور معنادار آزمایشگاه‌های ایالات متحده در کشورهای لیبریا و سیرالئون اشاره دارند. در بحران فعلی نیز همین الگو تکرار شده و منتقدان بر این باورند این حضور به کنترل بهتر مناطق معدنی غنی از منابع استراتژیک کبالت و کلتان در کنگو کمک می‌کند.

اقتصاد سیاسی دارو: منافع شرکتی و چرخه آزمایشی

در حوزه توسعه دارویی و واکسن، فرایندها پیچیدگی‌های ساختاری شدیدی را نشان می‌دهند. براساس گزارش رسانه تحلیلی تروث‌آوت، واکسن‌های ابولا عمدتاً با استفاده از بودجه عمومی و مالیات‌دهندگان غربی توسعه می‌یابند، اما سود کلان تجاری و مالکیت معنوی آن نصیب شرکت‌های بزرگ دارویی می‌شود. در این سازوکار نابرابر، شهروندان آفریقایی در بسیاری از موارد به عنوان جامعه آزمایشگاهی برای آزمایش داروهای جدید استفاده می‌شوند و در برخی بحران‌ها، اولویت دسترسی به درمان‌های حیاتی به کارکنان و اتباع غربی اختصاص یافته است. از سوی دیگر، ظرفیت تولید واکسن در داخل قاره آفریقا تقریباً وجود ندارد. برای نمونه، واکسن آزمایشی جدیدی که توسط دانشگاه آکسفورد و مؤسسه سرم هند آماده شده، هنوز مجوزهای نهایی را دریافت نکرده اما در چرخه آزمایش‌های منطقه‌ای قرار گرفته است که این الگو به‌طور مستقیم به بازتولید وابستگی بهداشتی کمک می‌کند.

تحلیل محتوای شبکه‌های اجتماعی هم نشان می‌دهد نخبگان و کاربران آفریقایی خواستار توقف فوری استفاده از جغرافیای آفریقا به عنوان آزمایشگاه شرکت‌های داروسازی غربی شده‌اند و پایگاه‌های غربی را ادامه همان استعمار قدیمی می‌دانند. برخی واکنش‌ها هشدار می‌دهند فرایند تزریق عجولانه واکسن‌ها بدون سلب مسئولیت حقوقی از شرکت‌های سازنده پیش می‌رود و کمک‌های خارجی هرگز به استقلال بهداشتی واقعی منجر نشده‌اند. همچنین کاربران کشورهای کنیا و اوگاندا، قرنطینه‌های اجباری و حضور نظامی خارجی را بخشی از فرایند تثبیت نفوذ توصیف کرده‌اند.

پیوند تجارت سلاح و فروپاشی بهداشتی

برپایه گزارش‌های آکادمیک مانند مجله پزشکی بریتانیا و تحلیل‌های ریلیف‌وب، ریشه اصلی پایداری این همه‌گیری‌ها در فقر مفرط، جنگ‌های داخلی مداوم، جابه‌جایی توده‌ای جمعیت و ضعف ساختاری نظام‌های بهداشتی است که همگی از میراث دوران استعمار به شمار می‌روند. مدل کمک‌های غربی به دلیل رویکرد بالا به پایین، به جای تقویت استقلال بهداشتی، بر مدیریت موقت بحران تمرکز دارد. نکته کلیدی اینجاست که یکی از عوامل اصلی تداوم این جنگ‌ها و فروپاشی زیرساخت‌های درمانی، تجارت و فروش اسلحه توسط خود کشورهای غربی به این مناطق است.

براساس آمارهای رسمی مؤسسه تحقیقات صلح بین‌المللی استکهلم، ایالات متحده حدود ۱۶درصد و فرانسه حدود ۱۰درصد از فروش سلاح به آفریقای زیرصحرا را در سال‌های اخیر به خود اختصاص داده و از تأمین‌کنندگان اصلی تسلیحات به شمار می‌روند. تا زمانی که غرب به آفریقا به عنوان بازار سودآور فروش سلاح نگاه کرده و تسلیحات را به گروه‌های مسلح یا دولت‌های درگیر در منازعات می‌رساند، بی‌ثباتی حفظ شده و سیستم‌های بهداشتی در سطح پایه نابود می‌شوند.

الگوی تاریخی استعمار در قرن بیستم

این مدل مداخله بهداشتی، سابقه تاریخی طولانی دارد. اسناد بایگانی ملی بریتانیا مربوط به سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۲۰ در اوگاندا نشان می‌دهد در جریان شیوع بیماری خواب، مقامات استعماری با اعمال قرنطینه‌های اجباری و جابه‌جایی جمعیت، مقاومت‌های محلی را کاهش داده و زمینه کار اجباری را برای منافع استعماری فراهم کردند.

همچنین گزارش‌های آکادمیک فرانسوی تأیید می‌کنند نیروهای استعماری در آفریقای غربی و استوایی طی دهه‌های اولیه قرن بیستم، از فرصت شیوع بیماری‌ها برای تشدید کار اجباری در مزارع پنبه، لاستیک و معادن بهره‌برداری کردند. ایالات متحده نیز در طول بحران‌های بهداشتی گذشته در لیبریا، نفوذ اقتصادی خود را توسعه داد.

منبع: روزنامه قدس