باشگاه خبرنگاران جوان - در دهه‌های گذشته، شریان اصلی اقتصاد ایران همواره به آب‌های نیلگون و بنادر راهبردی خلیج‌فارس گره خورده بود؛ به‌طوری‌که حدود ۸۰درصد تجارت خارجی کشور از مسیر‌های دریایی انجام می‌شد، اما تحولات اخیر و محدودیت‌های عملیاتی در بنادر جنوبی، ضرورت یک تغییر لجستیکی را پیش‌روی سیاست‌گذاران قرار داد.

امروز ایران در میانه یک نبرد نظامی ۴۰‌روزه و محاصره دریایی با رویکرد اقتصادی قرار گرفته و از طریق ظرفیت‌هایی که دارد در حال تغییر نقشه تجاری خود است. این گزارش به بررسی ابعاد تغییر مسیر از بنادر جنوبی به سمت کریدور‌های زمینی، ریلی و بنادر شمالی می‌پردازد؛ فرآیندی که نه‌تنها یک ضرورت برای عبور از بحران بلکه یک جهش راهبردی برای تامین پایدار کالا‌های اساسی و افزایش درآمد معادل درآمد‌های نفتی محسوب می‌شود.

در جلسه هماهنگی تسریع در تأمین کالا‌های اساسی، دارو و مدیریت مسیر‌های جایگزین واردات، که به ریاست دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور و با حضور وزرای اقتصادی دولت، رئیس‌کل بانک مرکزی و مسئولان دستگاه‌های ذی‌ربط برگزار شد، ضرورت فعال‌سازی حداکثری ظرفیت‌های لجستیکی، تجاری و دیپلماسی اقتصادی کشور برای حفظ ثبات بازار و استمرار زنجیره تأمین مورد تأکید قرار گرفت. براساس گزارش وزرای اقتصادی، در نتیجه رایزنی‌ها و هماهنگی‌های صورت‌گرفته با کشور‌های همسایه، ظرفیت بخش قابل‌توجهی از مبادی مرزی زمینی و مسیر‌های جایگزین حمل‌ونقل برای تسهیل و افزایش واردات کالا فعال و تقویت شده است و روند ورود کالا‌های اساسی به کشور در حال پیگیری مستمر قرار دارد.

دکتر پزشکیان بر ضرورت استفاده حداکثری از ظرفیت بنادر شمالی کشور، توسعه کریدور‌های جایگزین تجاری و بهره‌گیری از ظرفیت کشور‌های همسایه، ازجمله پاکستان، روسیه و آذربایجان برای تأمین و واردات برخی اقلام مورد نیاز تأکید کرد و خواستار تسریع در عملیاتی‌سازی توافقات مرتبط در این حوزه شد.

کریدور در لغت به‌معنی یک دالان، راهرو یا راه‌گذر است. در حوزه حمل‌ونقل بین‌المللی، کریدور مسیر خطی بزرگ و واسطه‌ای محسوب می‌شود که بیشتر برای حمل‌و‌نقل کالا و در مواردی برای حمل مسافران کاربرد دارد. کریدور‌های حمل‌و‌نقل در مسیر‌های آبی، هوایی و جاده‌ای وجود دارند.

افزایش تاب‌آوری اقتصاد ایران

ایران کشوری پهناور است و احتمالا همین موضوع باعث شده که دشمن نتواند به اهداف مد نظرش که قحطی و کمبود کالاست برسد. محمدصادق قنادزاده، معاون خدمات تجاری سازمان توسعه تجارت، با تایید سهم ۸۰درصدی بنادر جنوبی در تجارت کشور، معتقد است که دارابودن مرز‌های گسترده و همسایگان متعدد، تاب‌آوری ایران را در برابر هرگونه محدودیت دریایی افزایش داده است. وی تاکید می‌کند که برای تامین کالا‌های اساسی حتی در بلندمدت مشکلی وجود نخواهد داشت، چراکه کریدور‌های جایگزین فعال شده‌اند.

در این راستا، اولویت‌بندی واردات به‌عنوان یک ابزار مدیریتی به کار گرفته شده است. وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت جهادکشاورزی با تایید ثبت سفارش‌ها براساس نیاز‌های اساسی تولید و معیشت مردم، سبد وارداتی کشور را با شرایط فعلی تطبیق داده‌اند. اگرچه برخی کالا‌های غیرضروری محدود شده‌اند، اما فعال‌سازی سه‌شیفته گمرکات مرزی و بنادر شمالی، جریان ورود کالا‌های راهبردی را تضمین کرده است. هدف‌گذاری جدید، تبدیل گمرک از یک توقفگاه به یک مسیر عبور است تا فشار بر شبکه لجستیک کاهش یابد.

توسعه ریلی در مسیر شرق

تکمیل کریدور ریلی ایران ــ چین، معادلات تجارت خارجی را تغییر می‌دهد. با عملیاتی‌شدن این مسیر، زمان انتقال کالا از ۴۰ روز در مسیر دریایی به ۱۵ روز در مسیر ریلی تقلیل می‌یابد. این جهش در سرعت ترانزیت، فراتر از یک مزیت لجستیکی، عملا راهکاری برای بی‌اثر کردن چالش‌های تحریمی و تهدیدات گشت‌های نظامی آمریکا در آب‌های جنوبی است که پیش‌تر مانعی جدی بر سر راه کشتیرانی محسوب می‌شدند. براساس گزارش‌های بین‌المللی و تایید مقامات راه‌آهن، حرکت قطار‌های باری از چین به ایران از هفته‌ای یک‌بار به هر سه روز یک‌بار افزایش یافته است. جبارعلی ذاکری، مدیرعامل راه‌آهن، از هدف‌گذاری برای افزایش ظرفیت خط ریلی ترانزیتی به ترکیه تا ۱۵میلیون تن و دستیابی به تجارت ۳۰میلیارد دلاری خبر داده است. این میانبر طلایی که از قزاقستان و ترکمنستان عبور می‌کند، به‌طور کامل از دسترس تنش‌های ژئوپلیتیک دریایی دور است و ستون فقرات تجارت شرقی ایران را شکل می‌دهد.

ضرورت مدیریت فراقوه‌ای کریدور‌ها

با وجود موفقیت‌های به‌دست‌آمده، برخی کارشناسان ارشد ازجمله علیرضا پیمان‌پاک، قائم‌مقام سابق وزارت جهادکشاورزی، بر این باورند که ظرفیت‌های تجاری ایران در بخش زمینی هنوز به‌طور کامل شکوفا نشده است. وی با اشاره به بازار ۱۵۰۰میلیارد دلاری کشور‌های منطقه غرب آسیا و اوراسیا، بر این نکته تاکید دارد که ایران از نظر ژئوپلیتیکی «محاصره‌ناپذیر» است. پیمان‌پاک به نقد تکیه بیش از حد به بنادر امارات در سال‌های گذشته پرداخته و معتقد است فعال‌سازی کریدور‌های شمال ــ جنوب و شرق ــ غرب (ذیل ابتکار کمربند و جاده چین) می‌تواند درآمدی معادل نفت برای کشور ایجاد کند. پیشنهاد راهبردی در این حوزه، خروج مدیریت کریدور‌ها از حیطه صرف یک وزارتخانه و تبدیل آن به یک نهاد «فراقوه‌ای» است تا گره‌های کور توسعه لجستیکی باز شود. این کارشناس تجارت معتقد است ایران از نظر ژئوپلیتیکی محاصره‌پذیر نیست و فعالیت‌هایی که جمهوری اسلامی ایران جهت فعال‌سازی کریدور‌ها و مسیر‌های جایگزین تجارت دریایی آغاز کرده ان‌شاءالله به‌زودی نتیجه خواهد داد. البته باید تاکید کرد که دشمن توان محاصره دریایی طولانی‌مدت ایران را ندارد.

کاهش زمان ترخیص کالا

در جبهه اجرایی، وزارت اقتصاد با انجام یک «چرخش راهبردی»، بخشی از بار وارداتی را از جنوب به بنادر شمالی و مرز‌های زمینی منتقل کرده است. این اقدام هوشمندانه مانع از بروز اختلال در تامین کالا‌های اساسی شد، اما شاخص‌ترین دستاورد این دوره، کاهش زمان ترخیص کالا در گمرکات از ۱۷ روز به ۹ روز بود. حذف تشریفات زائد اداری، دیجیتالی‌کردن کامل استعلامات و برقراری شیفت‌های شبانه‌روزی، سرعت گردش کالا را دوبرابر کرد. این پیروزی لجستیکی، هزینه‌های تمام‌شده کالا را کاهش داده و اثرات مثبت آن در مهار تورم انتظاری نمایان شده است. تشکیل کارگروه‌های ملی و استانی برای رفع موانع بروکراتیک، نشان داد که هماهنگی بین‌بخشی می‌تواند ساختار‌های قدیمی را به نفع امنیت غذایی مردم تغییر دهد.

گزارش‌ها حاکی از آن است که حتی در شرایط محدودیت، کشور‌های همسایه به شرکای راهبردی لجستیکی تبدیل شده‌اند. به‌عنوان‌نمونه، عمان با تغییر کاربری یکی از بنادر خود به بندر کانتینری، مسیری مستقیم برای عبور کالا از طریق تنگه هرمز به ایران فراهم کرده است. این درحالی‌است که پیش از این، بخش بزرگی از تجارت ایران از طریق واسطه‌گری بنادر امارات انجام می‌شد. عزت‌الله زارعی، سخنگوی وزارت صمت، با اطمینان خاطر از وضعیت ذخایر استراتژیک، اعلام کرده است که بیش از ۲۵۰۰قلم کالا و مواد اولیه از طریق کریدور‌های جدید شناسایی‌شده در حال ورود به کشور هستند. یکی از چالش‌های اساسی که کارشناسانی همچون مهدی فرازی، رئیس میز چین در وزارت خارجه، به آن اشاره می‌کنند، موضوع «بار برگشتی» در کریدور‌های ریلی است. برای اقتصادی‌ماندن مسیر‌های زمینی، کانتینر‌های وارداتی نباید خالی به مبدأ بازگردند. توسعه کنسرسیوم‌های تخصصی صادراتی، به‌ویژه در استان‌هایی نظیر یزد، برای طراحی مدل‌های مالی و تامین بار صادراتی (مانند محصولات پتروشیمی و معدنی)، ضرورتی است که پایداری این مسیر‌های نوین را تضمین می‌کند.

فصلی نوین در تاب‌آوری اقتصادی

تجربه چند ماه اخیر نشان داد که امنیت ملی ایران پیوندی ناگسستنی با جریان روان کالا و تنوع‌بخشی به مبادی ورودی دارد. انتقال هوشمندانه ثقل تجاری از جنوب به شمال و غرب، نه‌تنها یک پاسخ به بحران بلکه یک اصلاح ساختاری بود که سال‌ها از آن غفلت شد. امروز، ایران با تکیه بر دیپلماسی لجستیک، تقویت زیرساخت‌های ریلی و کاهش بروکراسی گمرکی، ثابت کرده ظرفیت‌های سرزمینی‌اش بسیار فراتر از مرز‌های آبی است. تثبیت این دستاورد‌ها در قالب قوانین دائمی و تقویت بخش خصوصی برای حضور در کریدور‌های بین‌المللی، می‌تواند اقتصاد ایران را دربرابر هرگونه تکانه خارجی در آینده مصون نگاه دارد. ایران اکنون در آستانه تبدیل‌شدن به یک هاب ترانزیتی واقعی است که در آن، مرز‌ها نه بن‌بست بلکه دروازه‌هایی برای جهش اقتصادی محسوب می‌شوند.

منبع: جام‌جم آنلاین