باشگاه خبرنگاران جوان - عرفه دریچه‌ای استثنایی و بی‌نظیر برای مناجات، استغفار و شناخت عمیق نعمت‌های الهی است که جان انسان را صیقل می‌دهد.

روز عرفه از بزرگ‌ترین اعیاد الهی و فرصتی زرین برای بازگشت به خویشتن است. هرچند این روز در آستانه عید بزرگ قربان قرار دارد، اما خود به تنهایی به‌سبب توجه ویژه و خاص پروردگار در شب و روز آن به بندگان دعاگو، شأنی ممتاز و جایگاهی قدسی یافته است.

بسیاری از اعمال و مستحبات مؤکدی که برای این ایام ذکر شده، نشان‌دهنده عظمت خیره‌کننده این زمان است. در پیشگاه الهی، محبوب‌ترین عمل در این ساعات، دعا، تضرع و استغفار است؛ گویی درهای آسمان گشوده شده تا صدای بندگان، بی‌واسطه به عرش برسد. ازاین‌رو، شایسته است مؤمنان با مراقبه‌ای تام، به آداب و اعمال واردشده در این میعادگاه الهی توجهی ویژه داشته باشند.

تأملی در اصالت فرازهای پایانی دعا

از مباحث علمی و معرفتی مهم درباره دعای عرفه، بررسی ذیل یا بخش پایانی آن است که در برخی نسخه‌ها آمده و گاه بیش از متن اصلی مورد توجه قرار می‌گیرد. پرسش بنیادین این است که آیا این بخش از دعا، حقیقتاً از زبان امام حسین(ع) صادر شده یا در قرون بعدی به آن افزوده شده است؟ علمای بزرگ و استوانه‌های حدیثی همچون کفعمی در «بلدألامین» و علامه مجلسی در «زادالمعاد» ـ که پیش از مفاتیح‌الجنان مرجع اصلی متدینان بوده ـ این ذیل را نقل نکرده‌اند. علامه مجلسی در جلد ۹۸ بحارالانوار صراحتاً تصریح می‌کند از عبارت «إلهی أنا الفقیر فی غنای...» نه در «مصباح الزائر» سید بن طاووس و نه در «بلدألامین» اثری هست. حتی در نسخه‌های بسیار قدیمی و اصیل کتاب «اقبال» نیز این بخش یافت نمی‌شود.

مجلسی معتقد است سبک نگارش و سیاق این ذیل با ادبیات وحیانی و ادعیه مأثور از معصومان(ع) سازگاری ندارد و بیشتر با «مذاق صوفیه» و اصطلاحات آنان هماهنگی دارد. با دقت در عبارات، روشن می‌شود حق با مرحوم مجلسی است؛ زیرا تعبیراتی مانند «طَهِّرْنی مِنْ شَکّی وَ شِرْکی» یا اصطلاحاتی چون «أهل الجذب» و «أهل القرب» با مشرب کلامی امامان همخوانی ندارد. همچنین برخی از این مضامین عیناً در کتاب «الحکم العطائیة» ابن‌عطای اسکندرانی دیده شده است. بنابراین، گمان و ظن قوی ما بر آن است که این ذیل از امام(ع) نیست؛ هرچند قرائت آن به قصد رجا و به عنوان مناجاتی عام، مانعی ندارد.

‏سیر و سلوک در اقیانوس معارف حسینی

دعای عرفه سرشار از مضامین عرشی و حقایقی است که انسان را با سرعتی شگفت‌انگیز به ساحت قدس الهی نزدیک می‌کند. اگرچه تمامی دعاها نردبانی برای تقرب و بریدن از تعلقات دنیوی هستند، اما در این دعای شریف، تعابیری وجود دارد که گویی بندبند وجود انسان را مخاطب قرار داده و تأثیری عمیق و ماندگار بر جان می‌گذارد.

تسبیح؛ نردبانی برای عروج و تطهیر جان

از اعمال بسیار کلیدی و سرنوشت‌ساز در روز عرفه، تسبیح و تقدیس خداوند است. سید بن طاووس در کتاب اقبال، تسابیحی را از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده که تکرار آن‌ها در این روز بسیار سفارش شده است؛ ازجمله ‏«سُبْحانَ الَّذی فِی السَّماءِ عَرْشُهُ، سُبْحانَ الَّذی فِی الْأَرْضِ حُکْمُهُ، سُبْحانَ الَّذی فِی الْقُبُورِ قَضاؤُهُ، سُبْحانَ الَّذی فِی الْبَحْرِ سَبیلُهُ، سُبْحانَ الَّذی فِی النّارِ سُلْطانُهُ...». این تسبیحات، ذهن را از غبارهای شرک و غفلت پاک کرده و قلب را به نور معرفت روشن می‌کند. در این فرازها یادآوری می‌شود که تمام هستی، از عرش برین تا اعماق زمین و از بهشت جاویدان تا آتش دوزخ، همگی تحت قدرت، عدل و رحمت بی‌منتهای او است.

‏شمارش الطاف الهی و شرمساری بنده

در بخش‌های پرگداز دعای عرفه، امام حسین(ع) با تواضعی بی‌مثال می‌فرماید: ‏«وَ إنْ أَعُدَّ نِعَمَکَ وَ مِنَنَکَ وَ کَرائِمَکَ لا أُحْصیها یا مَوْلایَ». انسان در این مقام باید اعتراف کند نعمت‌های خدا فراتر از حد شمارش است. سپس امام (ع) با بیانی شیوا، نعمت‌ها را یک‌به‌یک برمی‌شمارد: ‏«أَنْتَ الَّذی مَنَنْتَ، أَنْتَ الَّذی أَنْعَمْتَ، أَنْتَ الَّذی أَحْسَنْتَ، أَنْتَ الَّذی أَجْمَلْتَ، أَنْتَ الَّذی أَفْضَلْتَ...».

هر زیبایی، هر جرعه علم، هر روزی و هر توفیقی، هدیه‌ای از جانب او است. در مقابل، امام(ع) با نهایت فروتنی در پیشگاه حق می‌فرماید: ‏«أَنَا الَّذی أَسَأْتُ، أَنَا الَّذی أَخْطَأْتُ، أَنَا الَّذی هَمَمْتُ، أَنَا الَّذی جَهَلْتُ...» و سپس با عبارتی تکان‌دهنده که لرزه بر اندام می‌اندازد، می‌پرسد: ‏«فَبِأَیِّ شَیْءٍ أَسْتَقْبِلُکَ یا مَوْلایَ؟ أَبِسَمْعی؟ أَمْ بِبَصَری؟ أَمْ بِلِسانی؟ أَمْ بیدی؟ أَمْ بِرِجْلی؟» این پرسش، بیداری بزرگی است؛ چرا که تمام این اعضا، خود نعمت‌های او بوده‌اند که ما گاه با همان‌ها نافرمانی‌اش را کرده‌ایم.

‏عرفه؛ آغوشی گشوده برای بازگشت

در روایات قدسی و نبوی آمده است: اگر کسی در ضیافت ماه مبارک رمضان آمرزیده نشود، آخرین و بزرگ‌ترین امید او برای بخشش، در روز عرفه نهفته است. این روز، روز گشایش درهای بسته و تجلی باران مغفرت است. دعای عرفه گنجینه‌ای بی‌پایان است که نباید تنها به قرائت آن بسنده کرد؛ بلکه باید آن را فهمید و در رگ‌های زندگی جاری ساخت. خوشا به حال آن جان‌های تشنه‌ای که از زلال این مضامین سیراب شده و در این روز، تولدی دوباره را تجربه می‌کنند.

منبع: روزنامه قدس