باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - تالاب هورالعظیم که در غرب کشور و در حوضه آبریز رودخانه کرخه قرار دارد، نه‌تنها از نظر تنوع زیستی و اکولوژیک اهمیت دارد، بلکه برای معیشت هزاران نفر از ساکنان محلی نیز حیاتی است. با این حال، کاهش سطح آب، خشکسالی‌های پیاپی، کاهش حق‌آبه و گسترش فعالیت‌های انسانی، این تالاب را در معرض تهدیدی جدی قرار داده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که مهم‌ترین علت کاهش آب در هورالعظیم، کمبود حق‌آبه و خشکسالی‌های متوالی در حوضه کرخه است. در سال‌های اخیر، افت بارندگی، کاهش ورودی آب از رودخانه کرخه و افزایش فشار بر منابع آبی منطقه، موجب شده است که سطح آب در بخش‌های ایرانی و عراقی تالاب به‌طور محسوسی کاهش یابد. 

از دیدگاه هیدرولوژیک، هورالعظیم بیش از هر چیز به جریان پایدار آب وابسته است. بنابراین، هرگونه اختلال در تأمین آب، به‌سرعت بر وضعیت تالاب اثر می‌گذارد. این موضوع نشان می‌دهد که بحران هورالعظیم صرفاً یک مسئله محلی نیست، بلکه بازتابی از بحران گسترده‌تر مدیریت آب در کشور است. 

نقش صنعت نفت؛ عامل مستقیم یا تشدیدکننده بحران؟ 

در سال‌های اخیر، بخشی از بحث‌ها پیرامون هورالعظیم به نقش فعالیت‌های نفتی در این منطقه مربوط بوده است. شرکت ملی نفت ایران در واکنش به این انتقاد‌ها اعلام کرده که فعالیت‌های نفتی، عامل مستقیم خشکی تالاب نیستند و خشک شدن بخش‌هایی از هورالعظیم پیش از توسعه گسترده میادین نفتی نیز مشاهده شده است. بر اساس این دیدگاه، علت اصلی بحران، کمبود آب، تغییرات اقلیمی و کاهش ورودی رودخانه‌هاست. 

با این حال، منتقدان معتقدند که هرچند نفت ممکن است علت اصلی خشکی نباشد، اما می‌تواند به‌عنوان یک عامل تشدیدکننده عمل کند. ساخت جاده‌ها، خطوط لوله، تأسیسات صنعتی و تغییر در بافت طبیعی منطقه ممکن است الگوی جریان آب را مختل کرده و بخشی از تالاب را از پیوستگی طبیعی خارج کند. همچنین، آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های صنعتی می‌تواند کیفیت زیستگاه را کاهش دهد و روند احیای تالاب را دشوارتر سازد. 

بنابراین، مسئله اصلی در اینجا تنها تعیین «مقصر» نیست، بلکه باید اثرات تجمعی توسعه صنعتی بر تالاب را نیز در نظر گرفت؛ زیرا در اکوسیستم‌های حساس، مجموعه‌ای از مداخلات کوچک می‌تواند به بحرانی بزرگ منجر شود. 

تامین حقابه تالاب هورالعظیم با مدیریت منابع آبی بالادست 

استاندار خوزستان از تامین حقابه تالاب هورالعظیم با هماهنگی منابع آبی بالادست و وضعیت مطلوب مرز‌های استان خبر داد و گفت: همکاری با کشور عراق برای مدیریت منابع آبی و آبگیری تالاب ضروری است. 

سید محمدرضا موالی‌زاده در حاشیه بازدید از تالاب هورالعظیم بیان کرد: با توجه به بارندگی‌های اخیر هماهنگی‌های لازم با حوزه مرکزی و بالادست کارون شامل رودخانه‌های کارون و دز برای انتقال مازاد آب به سمت کرخه صورت گرفته است و همچنین از طریق کانال سلمان، آب به کرخه هدایت شده تا حقابه هورالعظیم تامین شود. 

وی افزود: در حال حاضر سمت ایرانی تالاب از آب کافی برخوردار است و دریچه‌های ورودی باز شده که این امر منجر به سبز شدن منطقه و کاهش احتمال خوداشتغالی در اثر تابش شدید آفتاب شده است، در صورت ادامه این روند و اطمینان از حجم آب مورد نیاز برای کشاورزی مازاد آن به هورالعظیم اختصاص خواهد یافت. 

استاندار خوزستان با اشاره به گفت‌و‌گو با مقامات عراقی در این خصوص اظهار کرد: مذاکراتی با طرف عراقی در جریان است تا مازاد آب موجود در رود دجله از طریق دریاچه‌های آن کشور به هورالعظیم منتقل شود، در صورت تحقق این مهم احتمال وقوع آتش‌سوزی‌های خود به خودی و انتشار دود ناشی از آن در تابستان سال جاری در استان کاهش خواهد یافت. 

موالی‌زاده در بازدید خود از وضعیت مرز‌ها اشاره کرد و گفت: امروز از مرز‌های استان بازدید شد و شرایط در نقاط مختلف مرزی بسیار مناسب است و آمادگی نیرو‌های ما در سطح بالایی قرار دارد، اطمینان کامل به هموطنان می‌دهیم که مرزبانان غیور کشور در کمال هوشیاری و آمادگی پای کار هستند. 

گریه بر پیکره‌ی هور؛ وقتی تاریخ و معیشت در گروِ قطره‌های آب است 

خشکی هورالعظیم تنها به از بین رفتن یک زیست‌بوم منجر نمی‌شود، بلکه پیامد‌های گسترده‌تری نیز به همراه دارد. این تالاب نقش مهمی در تنظیم اقلیم محلی، کاهش گردوغبار، حفظ تنوع زیستی و پشتیبانی از معیشت جوامع محلی دارد. با کاهش آب تالاب، زیستگاه پرندگان، آبزیان و سایر گونه‌های وابسته به آن آسیب می‌بیند و هم‌زمان، شرایط زندگی ساکنان منطقه نیز دشوارتر می‌شود. 

از سوی دیگر، خشک شدن تالاب‌ها معمولاً با افزایش گردوغبار، کاهش کیفیت هوا، افت تولیدات دامداری و تشدید مهاجرت همراه است. به همین دلیل، بحران هورالعظیم را باید هم‌زمان یک بحران زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی دانست. 

هورالعظیم؛ تالابی که از بی آبی خودسوزی کرد 

در سال گذشته عدم رهاسازی آب از سوی عراق و خشک شدن کامل بخش عراقی تالاب است که به خودسوزی‌های گسترده انجامید. 

آتش‌سوزی‌های گسترده در تالاب هورالعظیم که مرز میان ایران و عراق است، موجی از دود و ذرات معلق را روانه آسمان شهر‌های غرب خوزستان کرد. 

اما امسال با گرمای دوباره و نزدیک شدن به گرمای سوزان تابستان در خوزستان آیا شاهد این اتفاق دوباره خواهیم شد؟ یا مدیریت تالاب آنقدر هوشمندانه خواهد بود که شاهد اتفاقات گذشته نباشیم. 

این در حالیست که آلودگی‌های ناشی از این آتش‌سوزی‌ها می‌تواند به افزایش قابل توجه بیماری‌های تنفسی و قلبی‌-عروقی، بویژه در شهر‌های پایین‌دست از جمله اهواز منجر شد. 

هورالعظیم امروز در نقطه‌ای حساس ایستاده است. از یک‌سو، کمبود آب و خشکسالی ستون اصلی بحران را تشکیل می‌دهند و از سوی دیگر، توسعه صنعتی و نفتی، نگرانی‌هایی درباره تشدید آسیب‌ها ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، نجات تالاب تنها با ترکیب مدیریت علمی آب، نظارت زیست‌محیطی، و تصمیم‌گیری هماهنگ میان نهاد‌های مسئول ممکن خواهد بود. 

۵۰ درصد تالاب هورالعظیم هنوز خالی مانده است 

رییس اداره حفاظت محیط زیست هویزه پیش از این گفت: بر اساس آخرین تصاویر ماهواره‌ای، ۴۵ درصد بخش ایرانی تالاب هورالعظیم آب داشت، اما با بارندگی‌های اخیر میزان آبگیری به حدود ۵۰ درصد رسیده است. البته مخزن شماره پنج تالاب همچنان خشک است، اما مخزن چهار که قبلا خشک بود، حالا ۳۰ درصد آب دارد و وضعیت دیگر مخازن نیز بهتر شده است. 

محمد ساکی‌ می‌افزاید: با توجه به وسعت و خشکی کامل بخش عراقی تالاب هورالعظیم، شرایط آبگیری بخش عراقی تفاوت زیادی نکرده است و برای بهبود شرایط، به بارندگی و سرازیر شدن آب زیادی نیاز دارد. 

وی با اشاره به آتش‌سوزی‌های سال گذشته در بخش عراقی تالاب هورالعظیم و انتشار دود آن در شهر‌های خوزستان گفت: در ماه‌های پیش رو نیز احتمال وقوع آتش‌سوزی در بخش عراقی تالاب وجود دارد، اما فعلا موردی از آتش‌سوزی گزارش نشده است.

اگر اقدامات جدی و فوری انجام نشود، هورالعظیم ممکن است بیش از پیش به نمادی از شکست در مدیریت منابع طبیعی و تعارض میان توسعه و حفاظت تبدیل شود. اما در صورت برنامه‌ریزی صحیح، هنوز می‌توان برای احیای این تالاب ارزشمند و حفظ آن برای نسل‌های آینده امید داشت. 

تالاب هورالعظیم یکی از مهم‌ترین تالاب‌های مرزی ایران و عراق است و تاریخچه‌اش با جغرافیا، رودخانه‌های دجله و فرات، و زندگی جوامع محلی جنوب‌غرب ایران گره خورده است. 

هورالعظیم در اصل بخشی از مجموعه‌ی بزرگ تالاب‌های بین‌النهرین بوده که از هزاران سال پیش در پایین‌دست دجله و فرات شکل گرفته‌اند. 

این تالاب در طول تاریخ با ورود آب‌های رودخانه کرخه و شاخه‌های مرتبط، و همچنین آب‌های مرزی عراق، زنده مانده است. ساکنان عرب‌زبان منطقه، به‌ویژه در پیرامون هویزه و سوسنگرد، قرن‌ها از ماهیگیری، دامداری، نیزار‌ها و قایق‌سواری در هور زندگی کرده‌اند.

 در دهه‌های پایانی قرن ۲۰، به‌ویژه در جنگ ایران و عراق، بخش‌هایی از تالاب آسیب جدی دید.   پس از آن، سدسازی، کاهش حق‌آبه، استخراج نفت، زهکشی و خشکسال باعث افت سطح آب و تخریب بخش‌هایی از تالاب شد. در برخی سال‌ها با رهاسازی آب و بارش بهتر، بخشی از تالاب دوباره آبگیری شده، اما وضعیت آن همچنان شکننده است. 

هورالعظیم فقط یک تالاب نیست؛   یک منبع معیشت سنتی برای مردم منطقه بوده.

یک حافظ تنوع زیستی در جنوب غربی ایران است، و در تاریخ معاصر ایران، به‌خصوص در جنگ، نقش طبیعی-دفاعی هم داشته است.