باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش -خوزستان از معدود استان‌هایی است که در آن، گرمای هوا فقط یک عامل رفاهی نیست، بلکه به‌طور مستقیم با سلامت عمومی، دوام زندگی روزمره، و حتی کارکرد اقتصادی پیوند می‌خورد. در بسیاری از نقاط استان، دمای بالای ۴۵ درجه در تابستان امری غیرعادی نیست و در برخی روز‌ها شرایط به‌قدری سخت می‌شود که استفاده‌ی مداوم از وسایل سرمایشی به یک ضرورت حیاتی تبدیل می‌شود، نه یک انتخاب.

خوزستان در چنگال گرما و ضعف زیرساخت؛ تابستان داغ با بحران برق در راه است

در خوزستان هر درجه افزایش دما می‌تواند به جهشی محسوس در مصرف برق منجر شود و شبکه را به آستانه‌ی فشار برساند. بنابراین، اگرچه گرمای هوا محرک فوری افزایش مصرف است، اما ریشه‌ی مسئله را باید در ساختار تقاضا، الگوی شهرسازی، کیفیت ساختمان‌ها، و ظرفیت تاب‌آوری شبکه برق جست‌و‌جو کرد

مصرف برق خانگی به‌صورت انفجاری بالا می‌رود. پیک مصرف در ساعات گرم روز و اوایل شب شدیدتر می‌شود. وابستگی به کولر‌های گازی و سیستم‌های سرمایشی افزایش می‌یابد. در صورت اختلال در شبکه، تبعات آن فقط اقتصادی نیست، بلکه می‌تواند به بحران اجتماعی و بهداشتی تبدیل شود. به بیان دیگر، در خوزستان برق نه فقط یک خدمت عمومی، بلکه بخشی از زیرساخت بقا در گرمای شدید است.

افزایش دما معمولاً از دو مسیر مصرف برق را بالا می‌برد. نخست، افزایش استفاده از وسایل سرمایشی؛ و دوم، افزایش مصرف غیرمستقیم ناشی از رشد بار شبکه، افت بازده تجهیزات، و نیاز بیشتر به پمپ‌ها، چیلر‌ها و سامانه‌های خنک‌کننده در بخش‌های مختلف.

در خوزستان، این رابطه از حالت معمول فراتر می‌رود. وقتی دمای محیط بالا می‌رودکولر‌ها مدت طولانی‌تری روشن می‌مانندکمپرسور‌ها با فشار بیشتری کار می‌کنند. مصرف لحظه‌ای در ساعات اوج به‌شدت افزایش می‌یابد. تلفات شبکه بیشتر می‌شود و در نتیجه، شبکه مجبور می‌شود بار بیشتری را تحمل کند.

این یعنی گرما فقط «میزان مصرف» را بالا نمی‌برد، بلکه کیفیت و پایداری مصرف را هم دشوارتر می‌کند. هرچه دما بالاتر باشد، احتمال هم‌زمانی مصرف در میان هزاران مشترک بیشتر می‌شود و همین هم‌زمانی، شبکه را آسیب‌پذیرتر می‌کند.

 ۱۰۰ مگاوات در گرو عادت‌های خانگی؛   معادل کل مصرف صنایع سیمان خوزستان

مصطفی موسوی، سخنگوی صنعت برق خوزستان، در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما با تأکید بر اهمیت مدیریت بهینه مصرف در شرایط اوج بار شبکه، آماری قابل‌تأمل از تأثیر رفتار‌های ساده خانگی ارائه داد. وی تصریح کرد: «اگر هر یک از مشترکین خانگی تنها دو لامپ ۲۵ واتی غیرضروری خود را خاموش کنند، در مجموع شاهد صرفه‌جویی چشمگیری به میزان ۱۰۰ مگاوات در کل شبکه خواهیم بود.»

موسوی برای درک بهتر این حجم از انرژی صرفه‌جویی شده، مقایسه‌ای کاربردی انجام داد و افزود: «این ۱۰۰ مگاوات که تنها با یک اقدام ساده در منازل حاصل می‌شود، معادل مجموع مصرف تمام صنایع سیمان استان خوزستان است. این یعنی با همین صرفه‌جویی کوچک، می‌توان برق پایدار بخش‌های تولیدی و صنعتی استان را در روز‌های گرم سال تضمین کرد.»

سخنگوی صنعت برق خوزستان با اشاره به ساختار مصرف در این استان خاطرنشان کرد: «با توجه به اینکه ۸۰ درصد از کل برق مصرفی در خوزستان مربوط به بخش خانگی است، مشترکین در واقع تعیین‌کنندگان اصلی وضعیت پایداری شبکه هستند.

وی در پایان ضمن دعوت از عموم شهروندان برای مشارکت در این پویش خودجوش صرفه‌جویی، از مردم خواست تا با تنظیم دمای وسایل سرمایشی روی عدد ۲۴ درجه (دمای آسایش) و خاموش کردن روشنایی‌های غیرضروری، خادمان خود در صنعت برق را برای جلوگیری از اعمال خاموشی و عبور موفق از تابستان پیش رو یاری کنند.

خوزستان و اقتصاد برق‌بر؛ فرسودگی شبکه و ساختمان‌های ناکارآمد دو عامل کلیدی تشدیدکننده بحران برق

گاهی در تحلیل بحران برق، همه چیز به «مصرف زیاد مردم» تقلیل داده می‌شود؛ اما این نگاه ناقص است. در خوزستان، مشکل را نمی‌توان صرفاً به رفتار خانوار‌ها نسبت داد. دلایل ساختاری مهمی در کار است:

بسیاری از ساختمان‌ها در برابر گرما عایق مناسبی ندارند. پنجره‌های نامناسب، سقف‌های گرم، مصالح غیراستاندارد، و طراحی ناکارآمد باعث می‌شود خانه‌ها به‌سرعت حرارت را جذب کنند. در نتیجه، ساکنان ناچارند برای مدت طولانی‌تری کولر را روشن نگه دارند.

شهرسازی در مناطق گرم باید با اقلیم سازگار باشد؛ یعنی خیابان‌ها، مصالح، سایه‌اندازی، فضای سبز، و جهت‌گیری ساختمان‌ها همه باید به کاهش جذب گرما کمک کنند. اما در بسیاری از شهر‌های خوزستان، این ملاحظات به اندازه‌ی کافی رعایت نشده است.

در اوج مصرف، حتی اگر تولید برق کافی باشد، شبکه‌ی توزیع می‌تواند حلقه‌ی ضعیف باشد. فرسودگی کابل‌ها، ترانس‌ها، و تجهیزات انتقال باعث افزایش خاموشی، افت ولتاژ، و نارضایتی عمومی می‌شود.

بخش برق نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر است؛ نه فقط در نیروگاه‌ها، بلکه در بهینه‌سازی مصرف، نوسازی شبکه، هوشمندسازی و مدیریت بار. وقتی سرمایه‌گذاری‌ها عقب می‌افتند، گرمای یک تابستان می‌تواند به بحران تبدیل شود.

خوزستان فقط مصرف‌کننده‌ی انرژی نیست؛ یک استان صنعتی و کشاورزی مهم هم هست. همین موضوع باعث می‌شود برق در این استان نقش دوگانه‌ای داشته باشد:  

از یک طرف برای رفاه خانوار‌ها ضروری است، و از طرف دیگر برای تولید اقتصادی حیاتی است. صنایع بزرگ و متوسط به برق پایدار نیاز دارند. کشاورزی و آبیاری در برخی مناطق به سامانه‌های برقی وابسته‌اند. کسب‌وکار‌های خرد نیز در گرما بدون برق عملاً فلج می‌شوند؛ بنابراین خاموشی در خوزستان فقط به معنای تاریکی خانه‌ها نیست؛ بلکه می‌تواند به کاهش تولید، آسیب به تجهیزات، اختلال در زنجیره‌های کاری، و افزایش هزینه‌های اقتصادی منجر شود. این مسئله، اهمیت تاب‌آوری شبکه را دوچندان می‌کند.

مدیریت بار در خوزستان؛ تلاش برای حفظ صنایع در برابر نیاز خانگی و کشاورزی!

نظری مدیر دفتر مدیریت مصرف شرکت توزیع نیروی برق خوزستان پیش از این با اشاره به برنامه‌های مربوط به مشترکان پمپاژ کشاورزی گفت: مشترکان پمپاژ کشاورزی باید روزانه ۵ ساعت پمپاژ آب را در ساعات اوج بار خاموش کنند. امسال برای چاه‌های کشاورزی در استان خوزستان، از ساعت ۱۲:۳۰ ظهر تا ساعت ۱۷:۳۰ باید پمپاژ کشاورزی خاموش شود و در بقیه ساعات شبانه روز از برق با هزینه رایگان استفاده نمایند. در صورتی که پمپاژ خاموش نشود، با توجه به قابلیتی که در کنترل‌های هوشمند و تجهیزات کنترل‌پذیری منصوبه وجود دارد، برق این مشترکان قطع می‌شود؛ بنابراین از کشاورزان درخواست می‌کنیم حتماً در این ساعات پمپ‌های کشاورزی را خاموش کنند و در ۱۹ ساعت دیگر استفاده کنند.

وی افزود: برداشت آب و برقراری جریان برق برای برداشت آب باید طبق پروانه صادر شده از سوی منابع آب و سازمان آب و برق انجام شود. به طور میانگین سالیانه، مجوز برداشت آب در پروانه‌های صادره حدود ۱۲ ساعت در روز در نظر گرفته شده است که البته در ماه‌های مختلف این میانگین ساعات مجاز متفاوت است، بنابراین مشترکان مجاز به پمپاژ ۲۴ ساعته نیستند و باید مصرف خود را مدیریت کنند.

این مقام مسئول در شرکت توزیع نیروی برق خوزستان ادامه داد: برای مشترکان پمپاژ کشاورزی تفاهم‌نامه همکاری منعقد شده است و در قبال همکاری در برنامه‌های پاسخگویی بار و مدیریت مصرف، پاداش همکاری در پایان تابستان و پس از انجام محاسبات لازم، طبق ضوابط اجرایی در قبوض آنها اعمال خواهد شد. همچنین اگر مشترکان در ساعات مجاز مندرج در پروانه نیز مصرف نداشته باشند یا پمپاژ انجام ندهند، علاوه بر پاداش مربوط به ۵ ساعت همکاری، برای این همکاری اضافی نیز پاداش همکاری خوبی دریافت خواهند کرد.

نظری گفت: برای سایر مشترکان کشاورزی از جمله گلخانه‌ها و اشتراک‌های صنایع کشاورزی نیز تفاهم‌نامه‌هایی منعقد شده و همانند سال‌های گذشته در صورت همکاری و کاهش مصرف در ساعات اوج بار، مطابق ضوابط برنامه‌های پاسخگویی بار به آنها پاداش اختصاص داده خواهد شد

مدیر دفتر مدیریت مصرف شرکت توزیع نیروی برق خوزستان در ادامه به برنامه مدیریت مصرف در بخش اداری اشاره کرد و گفت: برنامه مدیریت مصرف اشتراک‌های اداری و ساختمان‌های اداری نیز از ۱۵ اردیبهشت آغاز شده است. بر این اساس، ادارات، بانک‌ها، دستگاه‌های اجرایی و شهرداری‌ها باید در ساعات اداری مصرف برق خود را نسبت به سال ۱۴۰۳ به میزان ۲۵ درصد کاهش دهند و در خارج از ساعات اداری نیز مصرف خود را ۶۰ درصد نسبت به مصرف همان روز در ساعات اداری کاهش دهند.

وی افزود: ادارات باید در ساعات اداری با مدیریت مصرف به‌ویژه در بخش سیستم‌های سرمایشی از هدررفت انرژی جلوگیری کنند تا بتوانند کاهش ۲۵ درصدی مصرف را رعایت کنند. همچنین پس از پایان ساعات اداری با خاموش کردن وسایل سرمایشی و روشنایی‌های غیرضروری باید کاهش ۶۰ درصدی مصرف را اعمال کنند تا مشمول قطع برق نشوند.

مدیر دفتر مدیریت مصرف شرکت توزیع نیروی برق خوزستان ادامه داد: محدودکننده‌ها در کنتور‌های هوشمند ادارات بر اساس همین ضوابط تنظیم شده است. در صورت رعایت نکردن این میزان کاهش مصرف، برق اشتراک به مدت نیم‌ساعت قطع می‌شود و سپس دوباره وصل خواهد شد. اگر مصرف کاهش یافته باشد جریان برق ادامه خواهد داشت، اما در غیر این صورت مجدداً قطع می‌شود. این فرآیند توسط کنتور هوشمند تا سه بار تکرار خواهد شد و در صورت ادامه مصرف بالا، برق آن واحد تا ساعت ۲۲ قطع می‌ماند.

دبیر کمیته صرفه‌جویی انرژی و سوخت استان درباره برنامه‌های مدیریت مصرف در بخش‌های مختلف صنعت نیز گفت: برنامه مدیریت مصرف شهرک‌های صنعتی و صنایع خارج از شهرک‌ها از  تاریخ ۲۰ اردیبهشت‌ماه و اول خرداد ماه شروع خواهند شد که متعاقبا جزییات اطلاع رسانی می‌گردد.

پیک مصرف؛ نقطه‌ی آسیب‌پذیر شبکه

افزایش دما همه‌ی ساعات روز را به یک اندازه تحت‌تأثیر قرار نمی‌دهد. مسئله‌ی اصلی معمولاً پیک مصرف است؛ یعنی ساعاتی که بیشترین تعداد مصرف‌کنندگان هم‌زمان برق استفاده می‌کنند.

در خوزستان، پیک مصرف معمولاً زمانی رخ می‌دهد که گرمای روز به اوج رسیده است؛ مردم پس از بازگشت به خانه کولر‌ها را روشن می‌کنند؛ و هم‌زمان مصرف خانگی، تجاری و بعضاً صنعتی برهم منطبق می‌شود.

این هم‌زمانی از نظر شبکه خطرناک است، چون ظرفیت تولید و انتقال باید برای بالاترین لحظه‌ی تقاضا آماده باشد. اگر مدیریت بار انجام نشود، حتی کمبود نسبی در بخشی از شبکه می‌تواند به خاموشی‌های زنجیره‌ای منجر شود.

صرفه‌جویی مردمی ضروری است، اما کافی نیست. اگر شبکه فرسوده باشد، ساختمان‌ها غیراستاندارد باشند، تولید برق متناسب با رشد تقاضا افزایش نیافته باشد، و سیاست‌گذاری به‌روز نباشد، حتی رفتار مصرفی بسیار خوب مردم هم بحران را کاملاً حل نمی‌کند.

از این رو، باید میان مسئولیت فردی و مسئولیت نهادی تمایز گذاشت. مردم می‌توانند مصرف را مدیریت کنند، اما دولت و نهاد‌های مسئول باید زیرساخت را تاب‌آورکنند.

گرم شدن هوا در خوزستان فقط یک پدیده‌ی طبیعی نیست؛ یک آزمون فشرده برای کل نظام انرژی کشور است. هر تابستان، این استان نشان می‌دهد که بحران برق در ایران صرفاً ناشی از کمبود برق نیست، بلکه نتیجه‌ی ترکیب پیچیده‌ای از گرما، رشد تقاضا، فرسودگی شبکه، ضعف در بهره‌وری انرژی و کم‌توجهی به اقلیم است.

اگر بخواهیم مسئله را به‌درستی ببینیم، باید بپذیریم که خوزستان نه یک استثنا، بلکه آیینه‌ی آینده‌ی مصرف برق در شرایط تغییر اقلیم است. آنچه امروز در این استان رخ می‌دهد، می‌تواند تصویری از چالش‌های فردای سایر مناطق گرم کشور باشد؛ بنابراین پاسخ به بحران برق خوزستان، فقط پاسخ به یک مسئله‌ی محلی نیست؛ بلکه گامی در جهت امنیت انرژی، عدالت اقلیمی و پایداری توسعه‌ی ملی است.