باشگاه خبرنگاران جوان - سوره مرسلات با پنج سوگند پیاپی آغاز می‌شود، سوگند‌هایی که پس از آنها خداوند از قطعی بودن وعده قیامت سخن می‌گوید و سرنوشت کسانی را یادآور می‌شود که این وعده را تکذیب می‌کنند.

آیات پایانی سوره انسان، پس از بیان نعمت‌های بهشتی و ویژگی‌های بندگان شایسته، مسیر رسیدن به آن جایگاه را نشان می‌دهد. خطاب قرآن در آیه ۲۶، پیامبر (ص) را به عبادت شبانه فرا می‌خواند «وَمِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَیْلًا طَوِیلًا» بخشی از شب را به سجده و بخش طولانی آن را به تسبیح پروردگار اختصاص بده.

این فرمان در ادامه دستور‌های پیشین درباره صبر، ذکر خدا و مقاومت در برابر مخالفان است، یعنی کسی که مأمور هدایت دیگران است، باید ارتباط خود را با سرچشمه قدرت و هدایت تقویت کند.

دنیا را می‌خواهند، قیامت را پشت سر می‌اندازند

در مقابل این مسیر، قرآن از گروهی سخن می‌گوید که «یُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ» زندگی زودگذر دنیا را دوست دارند و «یَذَرُونَ وَرَاءَهُمْ یَوْمًا ثَقِیلًا» روزی سنگین را پشت سر می‌اندازند. تعبیر «روز سنگین» اشاره‌ای به دشواری و عظمت روز قیامت است. مسئله اصلی این افراد صرفاً بهره‌مندی از دنیا نیست، مشکل آنجاست که دنیا را مقصد نهایی گرفته و آخرت را به فراموشی سپرده‌اند.

آیه بعد، قدرت مطلق خدا را به آنان یادآوری می‌کند «نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ». همان خدایی که انسان را آفرید و ساختار وجودی او را استوار کرد، می‌تواند اگر بخواهد آنان را از میان ببرد و گروه دیگری را جایگزین کند؛ بنابراین انسان نباید قدرت و ماندگاری خود را مستقل از اراده الهی تصور کند.

راه خدا باز است، اما اراده انسان مستقل نیست

پس از این هشدار، قرآن می‌فرماید که «إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِیلًا» این آیات تذکری است و هر کس بخواهد می‌تواند راهی به سوی پروردگارش انتخاب کند. نکته مهم اینجاست که قرآن اختیار انسان را به رسمیت می‌شناسد، اما بلافاصله می‌افزاید که «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ».

علامه طباطبایی در المیزان تأکید می‌کند که این آیه به معنای جبر نیست. مشیت الهی به گونه‌ای نیست که اختیار انسان را از بین ببرد، بلکه اراده انسان در نظام آفرینش، مستقل و بی‌نیاز از اراده خدا نیست. انسان فعل را با اراده خودش انجام می‌دهد، اما اصل امکان اراده و تحقق آن در نظامی است که خداوند برقرار کرده است.

ناگهان صحنه عوض می‌شود، «روز جدایی» فرا می‌رسد

با آغاز سوره مرسلات، فضای آیات به‌سرعت تغییر می‌کند. سوره با سوگند‌های پی‌درپی آغاز می‌شود «وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا»، «فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا»، «وَالنَّاشِرَاتِ نَشْرًا» و «فَالْمُلْقِیَاتِ ذِکْرًا».

علامه طباطبایی در تفسیر این سوگندها، آنها را ناظر به مأمورانی می‌داند که در تدبیر الهی نقش دارند و در نهایت به مسئله وحی و اتمام حجت الهی می‌رسند یعنی پیام الهی برای آن فرستاده شده که مردم در برابر حق، عذر و بهانه‌ای نداشته باشند.

نتیجه همه این سوگند‌ها در یک جمله اعلام می‌شود «إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَاقِعٌ» آنچه به شما وعده داده شده، حتماً واقع خواهد شد. سپس نشانه‌های عظیم قیامت یکی پس از دیگری می‌آیند «فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ»، ستارگان محو می‌شوند «وَإِذَا السَّمَاءُ فُرِجَتْ»، آسمان شکافته می‌شود و «وَإِذَا الْجِبَالُ نُسِفَتْ»، کوه‌ها از جا کنده و پراکنده می‌شوند.

قیامت، روزی برای جدا شدن حق از باطل

در ادامه، سخن از رسولان به میان می‌آید «وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ». از آنان برای زمانی معین سؤال خواهد شد، اما آن زمان برای چیست؟ پاسخ کوتاه و کوبنده است «لِیَوْمِ الْفَصْلِ» برای روز جدایی.

«یوم الفصل» در این آیات فقط یک نام برای قیامت نیست، روزی است که مرز حق و باطل، مؤمن و مکذب و نتیجه اعمال انسان‌ها آشکار می‌شود. قرآن برای عظمت آن می‌فرماید که «وَمَا أَدْرَاکَ مَا یَوْمُ الْفَصْلِ».

سپس نخستین هشدار این سوره تکرار می‌شود «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ». قرآن برای اثبات امکان و تحقق این سرنوشت، به تاریخ نیز اشاره می‌کند «أَلَمْ نُهْلِکِ الْأَوَّلِینَ» مگر پیشینیان را هلاک نکردیم؟ و پس از آنان نیز دیگر مجرمان به همان سرنوشت دچار شدند «کَذَلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ».

انسان در دنیا اختیار دارد و می‌تواند «إِلَى رَبِّهِ سَبِیلًا» برگزیند، اما این فرصت همیشگی نیست. اگر دنیا به مقصد نهایی تبدیل شود و وعده الهی انکار شود، سرانجام انسان با «یوم الفصل» روبه‌رو خواهد شد روزی که دیگر انتخاب‌ها به پایان رسیده و حقیقت و نتیجه اعمال آشکار شده است.

منبع: فارس