باشگاه خبرنگاران جوان - همزمان با فرارسیدن سالروز ولادت با برکت یازدهمین پیشوای شیعیان، حضرت امام حسن عسکری (ع)، بازخوانی سیره سیاسی و الگوی مبارزاتی آن حضرت در مواجهه با خفقان دستگاه عباسی، اهمیت مضاعفی دارد؛ دورانی که به نقطه عطفی در تقویت شبکه وکالت و تمهید بستر‌ها برای ورود به عصر غیبت تبدیل شد.

در همین راستا، در گفت‌و‌گو با حجت‌الاسلام والمسلمین محمد ابوی‌سانی، مدرس حوزه و دانشگاه و پژوهشگر تاریخ و جریان‌شناسی، به بررسی شیوه‌های کادرسازی، حفظ پویایی جامعه ایمانی در شرایط حصر نظامی، کارکرد راهبردی تقیه و ضرورت نگاه منظومه‌ای به سیره مبارزاتی معصومین (ع) پرداخته‌ایم که مشروح آن تقدیم می‌شود.

زیست تشکیلاتی در پادگان سامرا و شکست محاصره امنیتی عباسیان

امام عسکری (ع) پس از شهادت پدر بزرگوارشان امام هادی (ع)، مسئولیت امامت را بر عهده گرفتند. مرکز حضور ایشان شهر سامرا بود؛ منطقه‌ای که به واسطه فشار شدید و محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی خلفای عباسی، شباهت بسیاری به یک پادگان نظامی داشت. از آنجا که حکومت عباسی احساس خطر جدی از جانب حضرات معصومین (ع) داشت، امام و پدر بزرگوارشان را در مناطقی که بیشترین تراکم نیرو‌های نظامی را داشت، تحت نظر شدید و به‌نوعی در حصار قرار داده بود. با وجود این شرایط خفقان‌بار، امام عسکری (ع) در همان منطقه به ساماندهی شیعیان، تقویت تشکیلات شیعه و حل مشکلات عمومی مردم پرداختند و باوجود دشواری‌های موجود در برقراری ارتباط، حضور ایشان در این مسیر بسیار محسوس بود. ایشان اواخر دوران حکومت معتز عباسی به امامت رسیدند و دوران دو خلیفه عباسی دیگر را نیز درک کردند؛ تا اینکه سرانجام در ۲۸ سالگی، در دوران حکومت معتمد عباسی به شهادت رسیدند و در منزل خود در کنار مزار پدر بزرگوارشان به خاک سپرده شدند.

سازماندهی تشکیلاتی شیعیان در فضای امنیتی؛ گزارش‌هایی که به نقل از امامان شیعه به حکومت وقت رسیده بود، حاکی از آن بود که فرزند امام‌عسکری (ع) بر حکومت‌های باطل قیام کرده و برپاکننده حق خواهد بود؛ از این‌رو، ارتباط حضرت با شیعیان به‌شدت محدود شده‌بود. امام ناچار بودند در هفته، دو روز به مرکز حکومت مراجعه کنند تا حضورشان تحت نظر حاکمیت تأیید شود. با این حال، ایشان در همین مسیر نیز گاه در قالب‌هایی نظیر ارتباط با فروشنده‌ها و... با مردم ملاقات می‌کردند. این حضور، حتی در مسیر دارالحکومه، برای مردم روحیه‌بخش بود و شور و شعفی ایجاد می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که جمعیت زیادی برای دیدن ایشان جمع می‌شدند. با گذشت زمان و سخت‌تر شدن رفتار‌های حکومت، ارتباط مستقیم امام با مردم عملاً قطع شد و به سمت استفاده از وکلا و نامه‌نگاری‌های مکتوب سوق پیدا کرد تا از طریق این وکلا، دستورات و پیام‌های امام به مردم منتقل شود.

مهندسی شبکه وکالت و سازوکار‌های نوین اعتبارسنجی سفرا

شیوه‌های نوین در انتقال بیانات و احکام شرعی؛ یک تحلیل کلیدی در این زمینه آن است که امام عسکری (ع) در حال آماده‌سازی مردم برای دوران غیبت بودند، چرا که حتی با وجود حضور امام، افراد کمی می‌توانستند به محضر ایشان برسند و نظراتشان را منتقل کنند. حتی در مواقعی که افراد به بهانه‌های مختلف موفق به دیدار امام می‌شدند، ایشان گاه از پشت پرده با آنها گفت‌و‌گو می‌کردند تا فقط صدای امام را بشنوند. در این دوره، شیوه‌های انتشار بیانات امام نسبت به دوران گذشته تفاوت‌هایی کرده بود. مسائل شرعی و آموزش‌های دینی باید مستقیماً از خود امام دریافت می‌شد و روایات به عنوان کلام قطعی ایشان به مردم می‌رسید. در این میان، اصحاب امام به‌تدریج مسیری را آموختند که امام صادق (ع) از پیش پایه‌گذاری کرده بودند؛ مسیری که در آن، مردم می‌توانستند جانشین واقعی امام را درک کنند و حجت بر آنان تمام شود.

سازوکار‌های اعتبارسنجی و تأیید وکلا؛ شناخت امام و وکلای صادقِ امام در این دوران با طرح پرسش‌هایی توسط امام به شاگردان شکل می‌گرفت. این پرسش‌ها هم برای شناخت خودِ امام و هم برای اطمینان از صحت ادعای وکلا یا رد ادعا‌های دروغین مدعیان امامت به کار می‌رفت. این سؤالات بعضاً به‌صورت سفارشی توسط خود امام به شاگردان آموزش داده می‌شد. در مورد مسائل شرعی نیز شاگردان امام برای برخورد با مخالفان جریان شیعه آموزش دیده بودند. از آنجا که دیدار حضوری و زنده برای پرسش و پاسخ ممکن نبود، سؤالات دست‌به‌دست می‌شد؛ برای نمونه، از طریق افرادی در نقش فروشنده به امام می‌رسید، پاسخ دریافت می‌شد و دوباره به دست مردم بازمی‌گشت. شخصیت‌هایی نظیر محمد بن عثمان عمری، علی بن عیسی قومی و سایر افرادی که نامشان در کتب رجالی ثبت شده، واسطه‌های این نقل‌وانتقالات بودند. بخشی از این ارتباطات نیز از طریق نامه‌هایی بود که خطاب به نمایندگان یا شیعیان ارسال می‌شد.

«تقیه» به‌مثابه سپر راهبردی و زیربنای ورود جامعه به عصر غیبت

تقیه به مثابه سپر راهبردی در حفظ جریان تشیع؛ یکی از مسائل مهم در دوران حیات امام عسکری (ع)، موضوع تقیه برای حفظ تشکیلات شیعه است؛ تشکیلاتی که حاصل زحمات ائمه پیشین بود و باید برای دوران غیبت صغری و کبری حفظ می‌شد. حضرت به‌گونه‌ای عمل کردند که مردم به دلیل کم‌دیدن امام، دچار آسیب نشوند و مفهوم غیبت را درک کنند. نکته مهم در سیره ایشان این بود که با وجود برخورد با عناصر تفکرات مقابل و مخالفان عقیدتی، اجازه نمی‌دادند جریان طاغوت از این اختلافات برای ایجاد تقابل و دعوا میان مردم سوءاستفاده کند؛ به‌نحوی که اصل دین و نظامات دینی تحت‌تأثیر قرار نگیرد.

حضرت در توصیه به تقیه، آن را مانند «لباس زیر» توصیف می‌کنند که همیشه باید همراه باشد؛ تا حتی در خلوت نیز سخنی علیه مقدسات سایر مذاهب گفته نشود که بهانه به دست جریان ضد دین بدهد. این مسئله به‌قدری حیاتی بود که حتی غیرشیعیان نیز از حضور و دانش حضرت بهره می‌بردند.

آماده‌سازی امت برای دوران غیبت و میراث ماندگار؛ در نهایت، مدیریت امام عسکری (ع) نشان می‌دهد ما با یک «اولویت» روبه‌رو هستیم: حفظ جریان دین برای تقویت تشکیلاتی که قرار است شخصی، چون امام عسکری (ع) آن را به امام زمان (عج) تحویل دهد. آثار مکتوب و تفاسیر قرآنی منسوب به ایشان نیز از دیگر وجوه این میراث است. حضرت با همت والای خود، تشکیلات منسجمی را تحویل امام زمان (عج) دادند که با وجود سختی‌های دوران غیبت، سبب شد قدرت بنی‌عباس آرام‌آرام تقلیل یافته و معارف شیعه به نقاط بیشتری از جهان اسلام منتقل شود. این اقدامات در حقیقت زیربنایی بود برای عبور جامعه شیعی از دوران حضور به دوران غیبت، به‌گونه‌ای که مردم در نبود دسترسی مستقیم به امام، دچار سردرگمی نشوند.

بازخوانی سیره مبارزاتی در افق «انسان ۲۵۰ ساله» و نفی دین‌داری کاریکاتوری

میلاد ائمه اطهار (ع) فرصتی برای بازخوانی سیره سیاسی و مبارزاتی؛ مناسبت‌های ولادت ائمه اطهار (ع) همواره نقطه‌عطفی است برای همه ما تا آشنایی عمیق‌تر و دقیق‌تری با سیره اجتماعی، سیاسی و مبارزاتی حضرات معصومین (ع) پیدا کنیم. در همین راستا، اکیداً به مخاطبان گرامی توصیه می‌کنم به مطالعه کتاب شریف «انسان ۲۵۰ ساله» اهتمام داشته باشند؛ به‌ویژه در ایام ولادت امام حسن عسکری (ع)، سرفصل‌ها و بخش‌های مرتبط با دوران حیات و امامت ایشان شایسته توجه جدی است. در این اثر ارزشمند، سیره اهل‌بیت (ع) با تسلط بر تاریخ صدر اسلام و با تکیه بر زاویه دید سیاسی و اجتماعی تبیین شده و نکات بسیار دقیقی درزمینه آن به رشته تحریر درآمده است که بخشی از آن را مورد اشاره قرار دادیم.

شیوه‌های مبارزه با طاغوت و بهره‌گیری از ابزار‌های راهبردی؛ اگر بر آن هستیم که خود را پیرو و شیعه راستین معصومین (ع) بدانیم، باید نسبت به نگاه و رویکرد آن بزرگواران در عرصه اجتماع و در مسیر هدایت مردم شناخت پیدا کنیم؛ اینکه بنا بود چه باری را از دوش جامعه بردارند و الگو و شیوه مبارزاتی ایشان با طاغوت‌های دوران چگونه بوده است. حضرات معصومین (ع) و شاگردان مکتب ایشان، از ابزار‌های ویژه‌ای همچون «تقیه» یا «جدال احسن» به بهترین شیوه بهره می‌بردند. با وجود آنکه در گذر زمان دایره فشار‌ها بر جریان تشیع فزاینده‌تر و محدودیت‌ها تشدید می‌شد، هراندازه که به دوران غیبت نزدیک‌تر می‌شدیم، تشکیلات شیعه قوی‌تر، منسجم‌تر و گسترده‌تر عمل می‌کرد.

تکوین شبکه تشکیلاتی و آسیب‌شناسی نگاه‌های کاریکاتوری به دین؛ تقویت مستمر و انسجام روزافزون جریان تشیع حاصل مجاهدتی تاریخی بود که از دوران امام رضا (ع) به بعد به‌شکل هدفمند در دستور کار قرار گرفت و با هدایت هر امام، مستحکم‌تر و بالنده‌تر از پیش دنبال شد. وظیفه و تلاشی که امروز بر عهده ما قرار دارد، آشناسازی هرچه بیشتر افکار عمومی با این الگوی سیاسی و مبارزاتی است؛ چرا که امروزه برای مبارزه با طاغوت زمان، پاسخ‌گویی به شبهات و روشنگری برای جامعه، به‌شدت نیازمند الگوگیری از این سیره هستیم. اگر امروزه بخشی از مردم نگرش درستی به ساحت اهل‌بیت (ع) ندارند، ناشی از عدم شناخت صحیح یا فهمی کاریکاتوری و ناقص از مکتب است؛ رویکردی که متأسفانه برخی جریان‌های مذهبی نیز بدان دچارند و دین‌داری را صرفاً در مرز‌های شعائر و مناسک خلاصه می‌کنند، در حالی که این تلقیِ محدود، مانع شناخت جامع و حقیقی از معصومین (ع) می‌شود.

امامت در اوج جوانی و رسالت شیعه در نفی انفعال و حضور در میدان

امام حسن عسکری (ع) در ۲۲ سالگی به مقام امامت رسیدند و در سن ۲۸ سالگی به فیض شهادت نائل آمدند؛ از این‌رو ایشان یکی از جوان‌ترین پیشوایان ما به شمار می‌روند. این واقعیت تاریخی پیامی روشن برای کسانی دارد که گمان می‌کنند به‌دلیل کمبود امکانات نمی‌توان به ساحت دین خدمت کرد. نگاهی به پیشینه ائمه ما، به‌ویژه در اعصار متصل به غیبت صغری و کبری، نشان می‌دهد بزرگوارانی همچون امام جواد (ع)، امام هادی (ع) و امام عسکری (ع) در سنین بسیار کم مسئولیت هدایت جامعه را بر عهده گرفتند؛ به‌گونه‌ای که امامت حضرت جوادالائمه (ع) در خردسالی رقم خورد؛ بنابراین هیچ فردی نمی‌تواند سن یا نبود شرایط را بهانه‌ای برای سلب مسئولیت در مسیر هدایت جامعه، رشد فردی و یاری دین خدا قرار دهد.

امام عسکری (ع) با وجود تمام فشار‌های سخت امنیتی و حصر، مقتدرانه ایستادگی کردند، به تمشیت امور پرداختند، تشکیلات منسجم وکالت را تقویت و شاگردانی شایسته تربیت کردند. این شاگردان برای هدایت جامعه در دوران غیبت صغری به‌خوبی به بار نشستند و جامعه ایمانی باوجود جوانی امام و کوتاهی دوران امامت ۶‌ساله ایشان، هرگز در معارف و احکام دینی خود احساس خلأ یا انقطاع نکرد.

سیره عملی این امام همام بیانگر آن است ما از همان نخستین گام‌هایی که به شناخت دین و فهم تکالیف خود نائل می‌شویم، باید در قامت یک انسان مبارز زیست کنیم؛ الگویی از زندگی که در آن، فرد برای دینش در میدان حاضر است، دست به اقدام و قیام می‌زند، هرگز دچار انفعال نمی‌شود و از تمامی ظرفیت‌ها و توانمندی‌های خود برای تحقق آرمان‌های ائمه اطهار (ع) بهره می‌گیرد. هدف بنیادین امام عسکری (ع) آماده‌سازی و هدایت امت برای برپایی حکومت عادلانه و راستین بود. این سیره درس‌آموز و صفحات زرین زندگانی این امام معصوم (ع) آکنده از رخداد‌ها و شواهدی است که ابعاد این راه روشن را بیش از پیش برای ما تبیین می‌کند.

منبع: روزنامه قدس