کتابهایی که سردار رشید شب شهادت خوانده بود
شب آخر شهادت سردار رشید، ترکیب کتابهای روی میز کارش روایت متفاوتی از شخصیت او به نمایش گذاشت.
باشگاه خبرنگاران جوان - شب آخر شهادت سردار رشید، ترکیب کتابهای روی میز کارش روایت متفاوتی از شخصیت او به نمایش گذاشت. از اشعار سنایی و متون عرفانی تا تفسیر المیزان، تاریخ، فیزیک و نجوم. همسرش میگوید: این فرمانده شهید تا آخرین روزهای عمر، مطالعه در حوزههای گوناگون را کنار نگذاشت و نگاهی فراتر از مسائل نظامی داشت.
سالها نامش در مهمترین معادلات دفاعی و امنیتی ایران شنیده میشد، اما کمتر در قاب رسانهها دیده شد. شهید غلامعلی رشید، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا (ص)، از آن فرماندهانی بود که ترجیح میداد پشتصحنه بماند؛ مردی که بسیاری از همرزمانش او را «نابغه جنگ» و یکی از تأثیرگذارترین طراحان راهبردی جمهوری اسلامی ایران میدانستند. اکنون در سالگرد شهادت او و فرزندش، پرسشهای بسیاری درباره زندگی، اندیشه و شخصیت فرماندهای مطرح است که دههها در قلب مهمترین تحولات نظامی کشور حضور داشت، اما کمتر درباره خود سخن گفت.
سارا ترابی کیا، همسر شهید غلامعلی رشید، از چهرهای سخن میگوید که کمتر دیده شد؛ فرماندهای که پشت مهمترین تصمیمهای راهبردی کشور ایستاد و سرانجام در کنار فرزندش به قافله شهدا پیوست.
آیا احساس میکردید جنگ برای شهید رشید در سال ۶۷ تمام شده یا تا آخرین روزهای عمرش ادامه داشت؟
ترابی کیا: لازم است ابتدا به یک مقدمه اساسی اشاره شود. در طول تاریخ، همواره تقابل میان حق و باطل وجود داشته است. البته میان «جنگ» و «جهاد» تفاوت قائل هستم؛ چرا که جنگ گاهی تداعیکننده نزاع، درگیری و حتی جنبههای انتقامجویانه است، درحالیکه جهاد به معنای نهایت تلاش برای دفاع از حق است. این حق میتواند در عرصههای مختلفی همچون اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سایر حوزهها جلوهگر شود. ما برای تبیین، تبلیغ و احقاق حق از ابزارهای گوناگون بهره میگیریم. هنگامی که از مبارزه میان حق و باطل سخن میگوییم، باید بدانیم این جنگ از زمان هابیل و قابیل آغاز شده و تا ظهور حضرت ولیعصر (عج) ادامه خواهد داشت. در چنین نگاهی، و از منظر یک انسان منتظر، هیچگاه جنگ خاتمه پیدا نمیکند. بر همین اساس، برای شهید رشید نیز این جنگ هرگز خاتمه پیدا نکرد. مسیر مبارزه ایشان تنها به دوران دفاع مقدس محدود نبود؛ بلکه از حدود ۱۵ یا ۱۶ سالگی آغاز شد. در ۱۷ سالگی توسط ساواک دستگیر شدند و از همان زمان که به بلوغ فکری و احساس مسئولیت برای دفاع از حق رسیدند، این راه را آغاز کردند. در حقیقت، آغاز این مسیر از زمان شکلگیری مسئولیتپذیری فکری ایشان بود و پایان ظاهری آن نیز به شهادت انجامید.
حتی اگر امروز امکان گفتوگو با ایشان وجود داشت، بیتردید میگفتند که این مبارزه با باطل، حتی در عالم برزخ نیز ادامه دارد. این همان مسیری است که اولیای الهی و بزرگان دین پیمودهاند؛ همان گونه که رهبر شهیدمان در کتاب «انسان ۲۵۰ساله» ترسیم میکنند، همه ائمه و بزرگان در اشکال مختلف برای احقاق حق و مبارزه با باطل تلاش کردهاند؛ چه امام حسن (ع) با صلح و چه حضرت اباعبدالله الحسین (ع) با قیام عاشورا. بنابراین، تقابل حق و باطل یک جریان تاریخی مستمر است که تا ظهور حضرت ولیعصر (عج) ادامه خواهد داشت. شاید بتوان گفت شهید رشید هرگز از آن نوع تفکر و سبک زندگی که رهبر معظم انقلاب همواره مروج آن بودهاند فاصله نگرفت. با جرئت میتوان گفت که چه پیش از انقلاب، چه در دوران مبارزه، چه در سالهای دفاع مقدس و چه پس از سال ۱۳۶۷، در منش و شیوه زندگی ایشان تغییر اساسی ایجاد نشد.
آیا شهید رشید اتفاقات روز را با تجربیات گذشته مقایسه میکردند؟
ترابی کیا: باید گفت کسی که از آن بستر فکری خارج نمیشود، طبیعی است که سرمایهای عظیم از تجربه را همواره همراه خود داشته باشد. آن تجربیات ارزشمند در عرصههای مختلف اجتماعی به کمک او میآید و مبنای تحلیل و تصمیمگیری قرار میگیرد.
وقتی فرماندهان قدیمی جنگ دور هم جمع میشدند، بیشتر درباره گذشته حرف میزدند یا درباره آینده؟
ترابی کیا: زمانی که فرماندهان دفاع مقدس گرد هم میآیند و از خاطرات گذشته سخن میگویند، هدف صرفاً یادآوری روزهای گذشته نیست؛ بلکه مرور آن تجربیات برای بهرهگیری در حال و آینده نظام اسلامی است. یادداشتهای شهید رشید نیز عمدتاً باهدف تحلیل و تبیین مسائل روز و با اتکا به تجربیات گذشته نوشته میشد.
وقتی شهید رشید ساعتها مشغول مطالعه یا یادداشتبرداری بود، بیشتر درباره چه موضوعاتی فکر میکرد؟
ترابی کیا: البته شهید رشید شخصیتی چندوجهی داشتند و یادداشتهای ایشان صرفاً محدود به مسائل جنگ نبود. به یاد دارم در شب آخر و در لحظه شهادت، کتابهایی همچون اشعار سنایی، شرح گلشن راز، تفسیر المیزان و آثار مختلف تاریخی روی میز کار ایشان قرار داشت. ایشان همواره در حوزههای متنوعی مطالعه میکردند. حتی حدود یک هفته پیش از شهادت نیز به دنبال تهیه کتابهایی مانند «فیزیک به زبان ساده» و «نجوم به زبان ساده» بودند و معتقد بودند این آثار برای نسل جوان مفید است. بر روی میز کار ایشان میشد همزمان کتابهای فیزیک، تاریخ، ادبیات و در کنار آن یادداشتها و تحلیلهای مرتبط با مسائل دفاعی و راهبردی را مشاهده کرد.بنابراین موضوعاتی همچون تاریخ، ادبیات و علوم پایه در میان علایق مطالعاتی ایشان جایگاه ویژهای داشت. در سالهای پایانی نیز علاقهمندی خود را به مباحث فلسفی نشان داده و مطالعه در این حوزه را آغاز کرده بودند.
آیا قرارگاه حاصل انباشت تجربیات فرماندهان دفاع مقدس است؟
ترابی کیا: قرارگاه خاتمالانبیاء صرفاً محلی برای ذخیره افکار و تجربیات نیست؛ بلکه مرکزی برای تصمیمگیری و هماندیشی است. فرماندهان با تجربههای کلان در آن حضور یافته و در قالب اتاق فکر به بررسی مسائل و ارائه راهکار میپردازند. شکل اولیه قرارگاه، از دوران جنگ تحمیلی ایجاد شد و پس از آنکه شهید باقری به ریاست ستاد منصوب شدند، رهبر معظم انقلاب ساختار گستردهتر و رسمیتری به آن بخشیدند؛ بنابراین، قرارگاه نهادی تازهتأسیس نیست، بلکه ریشه در دوران دفاع مقدس دارد. قرارگاه خاتمالانبیاء (ص) نیز در اصل برای هدایت و هماهنگی عملیات شکل گرفت و تمامی نیروهای مسلح اعم از سپاه، ارتش، نیروهای زمینی، هوایی و دریایی را تحت اشراف خود داشت و گزارشها و برآوردهای لازم را به محضر فرماندهی کل قوا ارائه میکرد.
آیا شهید رشید هیچوقت از مسئولیتهای سنگینی که بر دوش داشتند با شما صحبت میکردند؟
ترابی کیا: در برخی مواقع، شهید رشید به سنگینی مسئولیتها اشاره میکردند. ایشان معتقد بودند گاه یک نفر بار کاری چندین نفر را بر دوش میکشد. طبیعی است که چنین شرایطی احساس تنهایی و غربت را برای انسان ایجاد کند.
در لحظات خستگی یا فشار روحی به چه چیزی پناه میبردند؟
ترابی کیا: در این مواقع، همانند سایر مؤمنان، به خداوند متعال، قرآن کریم و عبادت پناه میبردند و از این طریق قوت قلب میگرفتند.
آیا شهید رشید معتقد بود که بعضی از سختترین تجربههای جنگ، بعدها به سرمایه فکری نیروهای مسلح تبدیل شد؟
ترابی کیا: این تجربیات برای خود شهید رشید نیز نقش تعیینکنندهای داشت و در تصمیمگیریهای جدید به کمک ایشان میآمد. همچنین بدون تردید بسیاری از موفقیتهای امروز جمهوری اسلامی ایران محصول همین تجربههای انباشتهشده است؛ تجربههایی که در مسیر فراز و نشیبها، پیروزیها و حتی ناکامیها به دست آمدهاند. چهبسا شکستها وعدم موفقیتها بیش از هر چیز دیگری به انسان تجربه میآموزند؛ زیرا در چنین شرایطی نقاط ضعف شناسایی شده و زمینه جبران آنها در آینده فراهم میشود.
از نگاه شهید رشید، مهمترین میراث فرماندهان نسل جنگ برای نسل امروز چه بود؟
ترابی کیا: علاوه بر افکار، دستنوشتهها و آثار عملی آنان در دوران جنگ و پس از آن، بزرگترین میراث شهدا خون پاک آنان است؛ میراثی ماندگار که آثار آن در مسیر پیروزی، عزت و اقتدار ملت ایران باقی خواهد ماند.
اگر بخواهید یک میراث از شهید رشید برای جوانان ایران به یادگار بگذارید، آن میراث یک نام است، یک خاطره است یا یک شیوه فکر کردن؟
ترابی کیا: میراث شهید رشید تنها نام ایشان نیست. اساساً ایشان فردی بودند که آگاهانه از مطرح شدن نام خود پرهیز داشتند و ترجیح میدادند در پشت صحنه فعالیت کنند. با این حال، امروز وظیفه ماست که روش، منش و سبک زندگی ایشان را به نسل جوان معرفی کنیم تا بتوانند در همان مسیر گام بردارند. شهید رشید به دلیل آنکه شخصیتی رسانهای نبود، برای بسیاری از مردم چهرهای کمتر شناختهشده به شمار میآید. اینکه این مسئله تا چه اندازه ناشی از خواست شخصی ایشان بوده یا دلایل دیگری داشته، موضوع دیگری است؛ اما آنچه مسلم است، مسئولیت معرفی این میراث ارزشمند بر عهده نسل امروز قرار دارد. رهبر معظم انقلاب بارها تأکید کردهاند که شهدا باید به عنوان یک مکتب فکری و سبک زندگی به جامعه معرفی شوند و این مسئولیت بر دوش همه ماست.
آیا بین چهرهای که مردم از ایشان میشناختند و چهرهای که شما در خانه میدیدید تفاوتی وجود داشت؟
ترابی کیا: هرچند شهید رشید بیشتر بهعنوان یک فرمانده نظامی، استراتژیست و نظریهپرداز دفاعی شناخته میشود، اما در محیط خانواده شخصیتی بسیار لطیف، مهربان و عاطفی داشت. همچنین علاقه ایشان به ادبیات کمنظیر بود و کمتر کتاب مهمی در حوزه شعر و ادب وجود داشت که مطالعه نکرده باشند یا با آن آشنایی نداشته باشند. تاریخ نیز از مهمترین حوزههای مطالعاتی ایشان بود؛ تا جایی که شاید بتوان گفت اهمیت آن برای ایشان کمتر از مباحث نظامی نبود. همان گونه که امیرالمؤمنین (ع) تاریخ را مدرسه عبرت و آموزش میدانستند، ایشان نیز بهصورت مستمر تاریخ غرب، شرق، ادیان و مذاهب مختلف را مطالعه و تحلیل میکردند.
فکر میکنید مردم هنوز کدام بخش از شخصیت شهید رشید را نمیشناسند؟
ترابی کیا: یکی از وجوه کمتر شناختهشده شهید رشید، تلاش مستمر ایشان برای تبیین و تحلیل مسائل تاریخی بود. امید است دوستان، همرزمان و پژوهشگرانی که با آثار، دستنوشتهها و اندیشههای ایشان آشنا هستند، بتوانند این ابعاد ناشناخته شخصیت آن شهید بزرگوار را به ملت ایران، بهویژه نسل جوان، معرفی کنند تا راهی که آنان پیمودند متوقف نشود و تا ظهور حضرت ولیعصر (عج) ادامه یابد.
منبع: فارس
