باشگاه خبرنگاران جوان - پیگیری بی‌وقفه اخبار در روزهای بحرانی به عادت بسیاری از مردم تبدیل شده است؛ عادتی که روان‌شناسان از آن با عنوان «دوم‌اسکرولینگ» یاد می‌کنند و آن را عاملی برای افزایش اضطراب و فرسودگی ذهنی می‌دانند.

چشم‌های خسته، ساعت ۳ بامداد، نور آبی صفحه گوشی روی صورت و انگشتی که مدام صفحه را به پایین می‌کشد تا کانال‌های تلگرامی و صفحات مجازی را به‌روز کند؛ شاید این آشناترین تصویر از خلوت بسیاری از ما در هفته‌های اخیر باشد. به‌محض شنیدن یک خبر نظامی یا شایعه‌ای تازه، در تله‌ای می‌افتیم که رهاشدن از آن کار ساده‌ای نیست؛ نیاز وسواس‌گونه به دانستنِ بیشتر و بیشتر. پدیده‌ای که در ادبیات مدرن روان‌شناسی رسانه به آن «دوم‌اسکرولینگ» یا ورق‌زدن پیوسته فاجعه می‌گویند.

این روز‌ها گوشی‌های هوشمند برای بسیاری از افراد به یکی از مهم‌ترین منابع استرس تبدیل شده‌اند. اگر تا چند ماه پیش شبکه‌های اجتماعی ابزاری برای سرگرمی، ارتباط یا کسب‌وکار بودند، حالا برای بسیاری از کاربران به میدانی تبدیل شده‌اند که هر چند دقیقه یک‌بار با یک تیتر فوری، یک کلیپ کوتاه از جابه‌جایی ادوات نظامی یا یک تحلیل نگران‌کننده، روان مخاطب را نشانه می‌روند.

بسیاری از مردم می‌گویند: «می‌دانم که خواندن این اخبار حالم را بدتر می‌کند، اما دست خودم نیست، نمی‌توانم کانال‌های خبری را ببندم.» این یک قفل‌شدگی رفتاری است؛ مخاطب از شدت استرس به اخبار پناه می‌برد، اما خودِ این اخبار، بنزینی بر آتش اضطراب او می‌شوند.

چرا مغز در بحران به دنبال خبر می‌گردد؟

چرا وقتی از چیزی می‌ترسیم، بیشتر به دنبالش می‌گردیم؟ پاسخ در ساختار تکاملی مغز انسان نهفته است. در دوران غارنشینی، دانستن اینکه خطرات کجا هستند، شرط نخست بقا بود. مغز انسان امروزی نیز همان سازوکار را حفظ کرده است؛ در شرایط بحرانی، مغز به‌اشتباه تصور می‌کند که «دانستنِ بیشتر مساوی است با امنیتِ بیشتر» و اگر لحظه‌ای غافل شود، ممکن است آسیب ببیند. به همین دلیل، به‌محض باز کردن صفحات خبری، نوعی مکانیسم پاداش کاذب در مغز فعال می‌شود؛ اما ازآنجاکه اخبار این روز‌ها آرامش‌بخش نیستند، مغز به‌جای آرام‌شدن، تشنه‌تر می‌شود و برای پیداکردن یک خبر امیدوارکننده، فرد را وادار می‌کند باز هم صفحه را پایین بکشد.

الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی نیز دقیقاً بر پایه همین نقطه‌ضعف ذهن انسان طراحی شده‌اند؛ آنها می‌دانند که ترس و بحران بیشترین میزان کلیک و ماندگاری کاربر را ایجاد می‌کند، بنابراین مدام محتوای بیشتری از همین جنس را در معرض دید مخاطب قرار می‌دهند. نتیجه این چرخه، تزریق مداوم هورمون‌های استرس، خشکی چشم، سردرد و شکل‌گیری نوعی اضطراب واگیردار جمعی است.

کنترل کاذب؛ سرابِ دانستن در وسط بحران

حمید محمدی، روان‌شناس بالینی، با اشاره به افزایش فرسودگی روانی ناشی از مصرف بی‌رویه اخبار در شرایط بحرانی گفت: «ذهن انسان در مواجهه با نااطمینانی تلاش می‌کند با جمع‌آوری اطلاعات بیشتر، احساس کنترل را بازسازی کند. اما زمانی که فرد ساعت‌های طولانی در معرض اخبار تهدیدآمیز قرار می‌گیرد، نه‌تنها احساس امنیت بیشتری پیدا نمی‌کند، بلکه سطح اضطراب، بی‌قراری و نشخوار ذهنی او افزایش می‌یابد. بسیاری از افراد تصور می‌کنند اگر هر لحظه اخبار را رصد کنند، آمادگی بیشتری برای مواجهه با بحران خواهند داشت؛ درحالی‌که این رفتار اغلب به احساس کنترل کاذب منجر می‌شود و توان ذهنی فرد را برای تصمیم‌گیری منطقی کاهش می‌دهد.»

این روان‌شناس بالینی تأکید کرد: «در شرایط بحرانی، مدیریت مصرف اخبار به‌اندازه مدیریت تغذیه و خواب اهمیت دارد و بی‌توجهی به آن می‌تواند سلامت روان افراد را با آسیب جدی مواجه کند.»

چگونه از چرخه اعتیاد به اخبار خارج شویم؟

برای شکستن این وابستگی روانی و نجات پهنای باند ذهن، باید قواعد مصرف رسانه‌ای خود را تغییر دهیم.

۱. حاکمیت زمان به‌جای قطع کامل اخبار: قطع کامل اخبار در شرایط بحرانی نه ممکن است و نه منطقی؛ زیرا بی‌خبری مطلق خود می‌تواند اضطراب‌آور باشد. راهکار درست، محدودکردن زمان است. به‌جای آنکه در تمام طول روز گوشی در دست باشد، می‌توان دو یا سه بازه زمانی مشخص، مثلاً ساعت ۱۲ ظهر، ۶ عصر و ۹ شب، و هر بار حداکثر ۱۵ دقیقه را برای پیگیری اخبار در نظر گرفت.

۲. جراحی کانال‌های خبری و کاهش نویز: نگاهی دوباره به فهرست کانال‌ها و صفحات دنبال شده می‌تواند مفید باشد. کانال‌های زرد، تحلیلگران غیرمتخصص و صفحاتی که با تیتر‌های هیجانی و ترس آفرین مخاطب جذب می‌کنند، سهم قابل‌توجهی در افزایش اضطراب دارند. حفظ چند منبع رسمی، معتبر و باثبات برای اطلاع از اخبار اصلی، می‌تواند حجم زیادی از این فشار روانی را کاهش دهد.

۳. استفاده از ابزار‌های محدودکننده: بهره‌گیری از قابلیت‌های محدودکننده زمان استفاده از برنامه‌ها (App Timers) در تلفن همراه، می‌تواند دسترسی به شبکه‌های اجتماعی را پس از سقف تعیین‌شده روزانه قطع کند. همچنین اجرای قانون «ورود گوشی به اتاق خواب ممنوع» یکی از مؤثرترین راه‌ها برای قطع زنجیره دوم‌اسکرولینگ نیمه‌شب است.

۴. حرکت فیزیکی؛ پادزهر اسکرول بی‌پایان: هر زمان متوجه شدید بی‌هدف در حال ورق‌زدن اخبار هستید، گوشی را کنار بگذارید و یک فعالیت فیزیکی ساده انجام دهید؛ شستن دست و صورت با آب سرد، چند دقیقه راه‌رفتن در خانه، مرتب‌کردن یک کشو یا حتی نوشیدن یک لیوان آب. این اقدامات ساده می‌تواند چرخه مخرب اضطراب و مصرف افراطی اخبار را متوقف کند.

گوشی را زمین بگذاریم

کنترل جریان اخبار همیشه در اختیار ما نیست، اما کنترل دکمه خاموش و روشن گوشی دقیقاً در دستان ماست. غرق‌شدن در سیلاب شایعات و تحلیل‌های لحظه‌ای، امنیت بیشتری برای ما ایجاد نمی‌کند؛ بلکه توان دفاع روانی جامعه را کاهش می‌دهد. برای داشتن ذهنی تحلیل‌گر، پویا و آرام در این روز‌های غبارآلود، رژیم مصرف رسانه‌ای دیگر یک انتخاب نیست؛ ضرورتی حیاتی است. گاهی لازم است گوشی را زمین بگذاریم و دوباره به دنیای واقعی، خانواده و آدم‌های کنارمان بازگردیم.

منبع: فارس