پسابِ بیپایان و آب آلوده؛ بویِ فراموشی و بحران در شهرهای خوزستان
خوزستان، بهدلیل شرایط اقلیمی خاص، خاک خورنده، تراکم بالای جمعیت در برخی شهرها، و قدمت شبکههای آبرسانی و دفع فاضلاب، یکی از مناطق دارای فرسودگی بالای زیرساختی است.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - زیرساختهای آب و فاضلاب، ستون فقرات زیست شهری و سلامت عمومیاند. هرگاه این زیرساختها فرسوده شوند، نخستین نشانهها در قالب افت فشار آب، شکستگیهای مکرر، پسزدگی فاضلاب، آلودگی محیطزیست و افزایش هزینههای نگهداری ظاهر میشود.
استان خوزستان، بهدلیل شرایط اقلیمی خاص، خاک خورنده، تراکم بالای جمعیت در برخی شهرها، و قدمت شبکههای آبرسانی و دفع فاضلاب، یکی از مناطق دارای ریسک بالای فرسودگی زیرساختی است. بخش قابلتوجهی از لولهها، انشعابات، ایستگاههای پمپاژ و تجهیزات تصفیهخانهای در خوزستان سالها پیش و بر اساس جمعیت و الگوی مصرفی بسیار پایینتری طراحی شدهاند. این یعنی ظرفیت اولیه شبکهها دیگر پاسخگوی نیاز امروز نیست. با افزایش جمعیت، گسترش شهرها و تغییر الگوی مصرف، شبکهای که روزگاری کافی بوده، اکنون زیر فشار مداوم کار میکند.
رطوبت بالا، شوری خاک، املاح خورنده و در برخی مناطق نشست زمین، عمر لولهها و اتصالات را کاهش میدهد. در چنین شرایطی، حتی اگر شبکهای با کیفیت مناسب هم اجرا شده باشد، بدون نگهداری و نوسازی مستمر، بهتدریج دچار شکست و نشت میشود.
شبکههایی که با افت و خیز شدید فشار کار میکنند، بیش از سایر شبکهها در معرض ضربه قوچ، ترکیدگی و نشتی قرار دارند. در خوزستان، بهویژه در برخی شهرها، این نوسانات به یکی از دلایل اصلی شکستهای تکرارشونده تبدیل شده است.
همزیستی ادامه دار و ناگوار فاضلاب با مردم خوزستان؛ آسیبهایی که هنوز از سیل ۹۸ باقی ماندهاند
یکی از شهروندان خوزستانی در گفتوگو با خبرنگار ما با انتقاد از وضعیت شبکه آب و فاضلاب این استان میگوید: متأسفانه شبکه آب و فاضلاب بهجای آنکه بهصورت اصولی در زیر زمین قرار داشته باشد، در بسیاری از نقاط بهصورت پراکنده و نامناسب در سطح زمین دیده میشود. این وضعیت نهتنها چهره شهر را نازیبا کرده، بلکه مشکلات متعددی برای ساکنان بهوجود آورده است.
وی در ادامه میافزاید: در تمام فصلهای سال، بوی نامطلوب و آزاردهنده فاضلاب، آرامش را از اهالی گرفته و زندگی روزمره مردم را با مشکل مواجه کرده است.
شهروند دیگری نیز با اشاره به آسیبهای واردشده به زیرساختهای آب و فاضلاب در جریان سیل سال ۱۳۹۸ اظهار میکند: شکستگی لولهها در آن حادثه باعث شد فاضلاب با آب شرب مخلوط شود و همین موضوع، نگرانیهای جدی بهداشتی برای ساکنان منطقه ایجاد کرد.
به گفته کارشناسان و مردم محلی، یکی از مهمترین دلایل تشدید مشکلات زیرساختی آب و فاضلاب در خوزستان، سیل سال ۱۳۹۸ بود؛ حادثهای که به بیش از ۳۰۰ شبکه آب و فاضلاب آسیب وارد کرد و پیامدهای آن همچنان در برخی مناطق ادامه دارد.
فاضلاب؛ مسئلهای فراتر از یک خدمت شهری
فرسودگی شبکه فاضلاب آثار خود را شاید بیش از شبکه آب آشامیدنی نشان دهد. وقتی شبکه فاضلاب ظرفیت کافی نداشته باشد یا لولهها رسوبگرفته، فرسوده و دچار شکست باشند، نتیجه آن پسزدگی فاضلاب در معابر، سرریز در زمان بارندگی، بوی نامطبوع، و تهدید مستقیم سلامت عمومی است.
در بسیاری از شهرهای خوزستان، شبکه فاضلاب با دو مشکل همزمان مواجه است: از یک سو قدیمی بودن و کمبود ظرفیت، و از سوی دیگر ورود آبهای سطحی یا آبهای ناخواسته به شبکه. این امر باعث میشود حجم ورودی از توان پمپاژ و تصفیه فراتر رود و سیستم در زمانهای اوج بار عملاً از کار بیفتد. در چنین وضعی، مسئله فقط آزار شهری نیست؛ بلکه تخریب تدریجی محیطزیست، آلودگی منابع آب و افزایش خطر بیماریهای مرتبط با فاضلاب نیز رخ میدهد.
از منظر اجتماعی نیز، تداوم این وضعیت اعتماد عمومی را فرسوده میکند و احساس نابرابری در دسترسی به خدمات پایه را افزایش میدهد. زمانی که برخی مناطق بهطور مداوم با افت فشار یا فاضلاب روبهرو هستند، این مسئله بهسرعت به یک بحران اعتماد تبدیل میشود.
غرب اهواز در انتظار تصفیه خانه تکمیل نشده فاضلاب!
محمدجواد اشرفی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان، در گفتوگویی با خبرنگار ما، با اشاره به مشکلات جدی در حوزه مدیریت فاضلاب شهری، اظهار داشت: «تصفیهخانه شرق اهواز در حال حاضر به طور کامل فعالیت نمیکند و عملکرد آن با ظرفیت اسمی فاصله زیادی دارد.»
وی با بیان اینکه این نارسایی موجب انتشار مستقیم بخشی از پسابهای خام به محیطهای طبیعی و رودخانهها شده است، افزود: «غرب اهواز نیز از ابتدای طرح توسعه شبکه فاضلاب، از داشتن تصفیهخانه محروم مانده است و تاکنون هیچ تصفیهخانهای برای جمعآوری و تصفیه فاضلاب این منطقه احداث نشده است. این موضوع یکی از اصلیترین عوامل آلودگی در رودخانه کارون بهویژه در محدوده شهری اهواز به شمار میرود.»
اشرفی با تأکید بر اینکه نبود زیرساختهای مناسب برای جمعآوری و تصفیه فاضلاب شهری و صنعتی میتواند پیامدهای زیستمحیطی و بهداشتی گستردهای داشته باشد، گفت: «آلودگی آب کارون علاوه بر تهدید سلامت مردم و حیات آبزیان، منابع آبی کشاورزی و حتی کیفیت آب شرب برخی مناطق را نیز تحت تأثیر قرار داده است.»
۳۱۱ نقطه تخلیه پساب و فاضلاب در رودخانههای خوزستان
در همین زمینه، معاون محیط زیست انسانی ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان پیش از این اعلام کرد: «در بررسیهای میدانی اخیر، ۳۱۱ نقطه تخلیه پساب و فاضلاب شناسایی شده است که بخش عمدهای از آنها مربوط به مصارف شهری، صنعتی و کشاورزی است. متأسفانه بخش قابل توجهی از این فاضلابها بدون هیچگونه تصفیه، مستقیماً وارد رودخانههای استان از جمله رودخانه کارون میشوند.»
وی وضعیت رودخانه کارون در محدوده اهواز را بحرانی توصیف کرد و افزود: «اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، بازگرداندن شرایط رودخانه به حالت طبیعی و قابل استفاده، نیازمند سرمایهگذاری سنگین، همکاری فراگیر دستگاهها و مشارکت جدی مردم خواهد بود.»
این مقام مسئول همچنین تأکید کرد که اجرای فوری طرحهای پیشگیرانه، ارتقای سیستمهای تصفیهخانه موجود، و تسریع در احداث تصفیهخانههای جدید از اولویتهای اصلی سازمان حفاظت محیط زیست در خوزستان است تا از گسترش آلودگیهای آبی و تهدید سلامت عمومی جلوگیری شود.
پیشرفت ۶۲ درصدی تصفیه خانه فاضلاب غرب اهواز
همچنین سرپرست شرکت آب و فاضلاب خوزستان پیش از این با ارائه گزارشی از روند اجرای طرح اظهار کرد: طرح تصفیهخانه فاضلاب غرب اهواز شامل احداث تصفیهخانه جدید برای جمعیتی بیش از ۴۳۶ هزار نفر، بازسازی و افزایش ظرفیت تصفیهخانه قدیم برای جمعیت ۲۵۰ هزار نفر و همچنین احداث سه باب ایستگاه پمپاژ است.
افشین حاتمی افزود: پیشرفت احداث تصفیهخانه جدید به ۷۲ درصد رسیده و در مجموع کل طرح شامل بخش جدید، بازسازی تصفیهخانه قدیم و ایستگاههای پمپاژ حدود ۶۲ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.
حاتمی با بیان اینکه این تصفیهخانه یکی از مهمترین بخشهای طرح جامع فاضلاب اهواز است گفت: این مجموعه برای تولید ۱۵۰ هزار مترمکعب پساب در شبانهروز طراحی شده که از این میزان، ۱۰۰ هزار مترمکعب از طریق احداث تصفیهخانه جدید و ۵۰ هزار مترمکعب از محل بازسازی تصفیهخانه قدیمی تامین خواهد شد.
فرسودگی زیرساختهای آب و فاضلاب خوزستان یک مسئله موقت یا محدود به چند نقطه خاص نیست، بلکه نشانهای از انباشت سالها کمسرمایهگذاری، فرسایش محیطی و فشار جمعیتی بر سامانهای است که دیگر با نیازهای امروز همخوانی ندارد. استمرار این وضعیت نهتنها کیفیت زندگی شهروندان را کاهش میدهد، بلکه هزینههای نگهداری و بحرانهای محیطزیستی را نیز تشدید میکند. بنابراین، راهحل پایدار در نوسازی هدفمند، ارتقای ظرفیت و حرکت از تعمیرات موقت به بازسازی ساختاری نهفته است.
