ابوذر ابراهیمی ترکمان در یادداشتی نوشته است:

یکم ـ پیامبر؛ اسوه‌ای برای زندگی

قرآن کریم پیامبر اکرم(ص) را نه فقط به عنوان فرستاده خدا، بلکه به عنوان «اسوه حسنه» و الگویی نیکو برای انسان معرفی می‌کند. خداوند می‌فرماید:

«لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» 

در وجود پیامبر خدا(ص) برای کسانی که به خدا و روز قیامت امید دارند و خداوند را بسیار یاد می‌کنند، الگویی نیکوست.

این آیه نکته‌ای مهم در خود دارد: پیامبر(ص) الگویی صرفاً برای شناختن یا ستایش کردن نیست؛ الگو برای پیروی کردن است. اسوه کسی است که رفتار و منش او می‌تواند در زندگی دیگران به کار گرفته شود..

از این منظر، الگو بودن پیامبر ، زمانی معنا پیدا می‌کند که انسان بتواند از رفتار، اخلاق، تصمیم‌ها و شیوه مواجهه او با زندگی الهام بگیرد و آنها را در زندگی خود به کار بندد..

دوم ـ اسوه یعنی چه؟

«اسوه» به معنای کسی است که در کارهای نیک از او پیروی می‌شود و رفتار او معیار عمل قرار می‌گیرد. در قرآن کریم، واژه «اسوه» تنها دو بار به کار رفته است: یک بار درباره حضرت ابراهیم(ع) و یک بار درباره پیامبر اکرم(ص).

در آیه مربوط به پیامبر(ص)، تعبیر «لَقَدْ کانَ لَکُمْ...» با تأکید آغاز شده است؛ تعبیری که بر تحقق و ثبوت این حقیقت دلالت دارد. بنابراین، قرآن با تأکید می‌گوید که در رسول خدا(ص) برای مؤمنان الگویی نیکو وجود دارد.

این نکته، دامنه الگو بودن پیامبر(ص) را نیز گسترده می‌کند. او فقط در یک زمینه خاص الگو نیست؛ بلکه در شیوه بندگی خدا، اخلاق، رفتار اجتماعی، صبر، رحمت، مسئولیت‌پذیری، برخورد با مردم و مدیریت جامعه می‌تواند معیار و نمونه باشد.

سوم ـ پیامبر؛ پیوند اعتقاد، عمل و اخلاق

علامه طباطبایی(ره) عناصر تشکیل‌دهنده دین را در سه حوزه اعتقادات، اعمال و اخلاق مورد توجه قرار می‌دهد. اگر دین در اعتقاد خلاصه نشود و بخواهد در زندگی انسان تحقق پیدا کند، باید از اندیشه به عمل و از عمل به اخلاق برسد.

پیامبر اکرم(ص) نمونه کامل این پیوند بود. ایمان او تنها در گفتار و باور باقی نمی‌ماند؛ بلکه اعتقاد در رفتار او تجسم پیدا می‌کرد و اخلاقش نیز جلوه عملی ایمان او بود.

قرآن کریم درباره شخصیت اخلاقی پیامبر(ص) می‌فرماید:

«وَإِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ»

«و تو یقیناً بر بلندای سجایای اخلاقی عظیمی قرار داری.»

از این رو، پیامبر(ص) را می‌توان نمونه عملی انسانِ معیار و تراز دانست؛ انسانی که میان آنچه می‌اندیشد، آنچه می‌گوید و آنچه انجام می‌دهد، فاصله‌ای نیست

شاید یکی از مهم‌ترین وجوه الگو بودن پیامبر همین باشد: او آنچه را به دیگران توصیه می‌کرد، پیش از همه در وجود خود محقق ساخته بود. بنابراین، الگو بودن او فقط به سخنانش محدود نمی‌شود؛ بلکه رفتار او خود بخشی از پیام اوست..

چهارم ـ تفاوت الگو با عبرت

میان «الگو» و «عبرت» تفاوتی اساسی وجود دارد. عبرت بیشتر ناظر به گذشته است، اما الگو رو به آینده دارد.

وقتی از گذشته عبرت می‌گیریم، از سرنوشت و تجربه دیگران می‌آموزیم تا اشتباه آنان را تکرار نکنیم. اما وقتی کسی را الگو قرار می‌دهیم، رفتار او را برای ساختن آینده خود به کار می‌گیریم.

از این منظر، معرفی پیامبر اکرم(ص) به عنوان «اسوه حسنه» معنایی فراتر از توصیه به شناخت تاریخ زندگی ایشان دارد. قرآن ما را به تأسی و اقتدا دعوت می‌کند؛ یعنی از پیامبر(ص) بیاموزیم و آنچه را در رفتار و منش او شایسته می‌یابیم، در زندگی خود تحقق بخشیم.

بنابراین، شناخت پیامبر(ص) هنگامی به معرفت واقعی تبدیل می‌شود که از مرحله شناخت عبور کند و به تغییر رفتار برسد. ممکن است کسی تاریخ پیامبر را بسیار بداند، اما در عمل از او پیروی نکند؛ در چنین حالتی، شناخت هنوز به اسوه‌پذیری تبدیل نشده است.

پنجم ـ پیامبر؛ رحمت برای جهان

یکی از زیباترین ابعاد شخصیت پیامبر اکرم(ص)، رحمت است. قرآن کریم درباره رسالت او می‌فرماید:

«وَما أَرْسَلْناکَ إِلّا رَحْمَةً لِلْعالَمینَ»

«و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.»

رحمت در برابر غضب قرار می‌گیرد و در انسان با مفاهیمی مانند دل‌رحمی، دلسوزی و مهربانی شناخته می‌شود. در مورد خداوند نیز رحمت در جلوه‌هایی چون روزی دادن، احسان، عفو و بخشش ظهور می‌کند.

نکته مهم این است که تعبیر قرآن «للعالمین» است، نه صرفاً «للمؤمنین» یا «للمسلمین». بر اساس دیدگاه علامه طباطبایی(ره)، رحمت پیامبر(ص) متوجه همه جماعت‌های بشری است و اختصاصی به مسلمانان ندارد.

از این رو، رحمت را باید یکی از ارکان مهم الگوی نبوی دانست. پیامبر(ص) در برابر انسان‌ها، حتی در شرایط دشوار، منطق تحقیر و کینه را جایگزین رحمت نمی‌کرد. جامعه‌ای که بخواهد از پیامبر(ص) الگو بگیرد، نمی‌تواند اخلاق را از رفتار اجتماعی جدا کند.

شاید بتوان گفت یکی از معیارهای مهم برای سنجش پیروی از پیامبر(ص) این است که آیا حضور ما برای دیگران مایه آرامش، خیر و رحمت است یا رنج و آزار؟ اگر پیامبر(ص) «رحمةً للعالمین» است، پیرو واقعی او نیز باید تا حد توان، سهمی از این رحمت را در زندگی خود جاری کند.

بنابر این الگو بودن پیامبر اکرم(ص) تنها یک عنوان تاریخی یا اعتقادی نیست؛ بلکه دعوتی برای ساختن انسان و جامعه است. قرآن او را اسوه حسنه، صاحب خلق عظیم و رحمت برای جهانیان معرفی می‌کند.

الگوی نبوی زمانی در زندگی ما معنا پیدا می‌کند که ایمان را به عمل، عمل را به اخلاق و اخلاق را به رحمت پیوند بزنیم.

پیامبر(ص) فقط راه را نشان نداد؛ خود، راهِ را پیموده بود.

منبع: ایرنا