باشگاه خبرنگاران جوان- در سال‌های اخیر، کافه‌ها در شهر‌های بزرگ آرام‌آرام از کارکرد اولیه خود فاصله گرفته‌اند. می‌بینیم که بسیاری از آنها تلاش کردند برای خود شخصیت بسازند، هویت تعریف کنند و از خلال جزئیات ریز، روایتی اجتماعی و فرهنگی از خویش ارائه دهند. از موسیقی‌ای که انتخاب شده تا جمله‌هایی که روی دیوار شکل گرفتند، از نور‌های گرم تا اشیایی که قرار است در معرض عموم قرار بگیرند یا مورد استفاده باشند؛ همه‌چیز می‌کوشد این تصور را ایجاد کند که به سادگی از رویداد‌ها عبور نکن بلکه تجربه‌ای معنادار در دل اتفاقات شهر پیدا کن.

اما اگر کمی بیشتر در رفتار آدم‌ها دقیق شویم، شکافی آرام میان «تصویر ساخته‌شده فضا» و «شیوه واقعی استفاده از آن» دیده می‌شود. بخش بزرگی از مردم، کافه را نه از خلال این نشانه‌های فرهنگی، بلکه از زاویه نیاز‌های روزمره خود تجربه می‌کنند؛ جایی برای نشستن، خستگی در کردن، دیدار کوتاه، فرار موقت از شلوغی یا حتی فقط گذراندن زمان. بسیاری از جزئیاتی که فضا با وسواس برای دیده شدن چیده، در تجربه واقعی مخاطب، به پس‌زمینه‌ای محو تبدیل می‌شود؛ عناصری که هستند، اما الزاماً خوانده نمی‌شوند. آدم‌ها اغلب، پیش از آنکه درگیر معنای فضا شوند، درگیر ادامه دادن زندگی خودشان هستند و این واقعیتی فرارنکردنی است.

صورت بندی کافه در شهر معاصر

شاید همین مسئله، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فضا‌های عمومی در شهر امروز باشد؛ اینکه مردم، مکان‌ها را همیشه آن‌گونه که طراحی شده‌اند تجربه نمی‌کنند. هرکس، بخشی از جهان شخصی خود را با خود به داخل می‌آورد و فضا را از خلال اضطراب‌ها، خستگی‌ها، خاطره‌ها و نیاز‌های خودش بازتعریف می‌کند. به همین دلیل است که گاهی پیچیده‌ترین نشانه‌های فرهنگی، در نهایت کنار ساده‌ترین نیاز‌های انسانی رنگ می‌بازند.

شهر از نگاه نسل‌های متفاوت

در یکی از عصر‌های به ظاهر آرام در کافه‌ای در غرب تهران، حضور سه نسل کنار یکدیگر توجه‌ام را جلب می‌کند؛ مادربزرگی که همراه پسر و نوه هشت یا نه ساله‌اش وارد کافه می‌شود و آرام پشت میزی در میانه کافه می‌نشینند. شهر هنوز از زیر سایه جنگ کاملاً خارج نشده است. هرچند خبر‌های آتش‌بس، اندکی از التهاب عمومی کم کرده، اما ناامنی همچنان در لحن حرف‌ها، در نگاه آدم‌ها و حتی در احتیاط رفتار‌ها باقی مانده است.

زن میانسال وقتی نگاه کنجکاو مرا می‌بیند، خودش باب گفت‌و‌گو را باز می‌کند. از سفری می‌گوید که از آغاز جنگ شروع شده، رفتنی ناخواسته به خانه برادرش در شمال، برای دور شدن از فضای ملتهب تهران. اما آنچه در حرف‌هایش بیش از خود جنگ تکرار می‌شود، خستگی از وضعیت معلقی است که زندگی را از شکل طبیعی‌اش خارج می‌کند. می‌گوید بعد از حدود یک ماه، دیگر طاقت دوری از خانه را نداشته؛ اگر به خانه‌اش برگشته نه به این دلیل که شرایط، وضعیت بهتری پیدا کرده بلکه، چون انسان نمی‌تواند برای مدت طولانی در حالت تعلیق زندگی کند، همه چیز سخت بوده، حتی ترس هم اگر بیش از حد ادامه پیدا کند، فرسوده می‌شود و جایش را به میل بازگشت می‌دهد؛ بازگشت به خانه، به خیابان‌های آشنا و به شکل معمول زندگی.

او تعریف می‌کند که در «شمال» هم گاهی برای فرار از بی‌حوصلگی به کافه می‌رفته، اما شلوغی آنجا برایش خسته‌کننده بوده است. حالا از خلوتی این کافه رضایت دارد. انگار این کافه، به خانه‌اش نزدیک است و دلبستگی به این مکان برایش خوشایندتر بوده، چون می‌تواند چند دقیقه‌ای بنشیند، قهوه‌ای بنوشد و پیش از پیاده‌روی عصرگاهی، کمی از فشار ذهنش فاصله بگیرد. نوه‌اش، اما مدام روی صندلی جابه‌جا می‌شود و اصرار دارد زودتر راه بیفتند. او هنوز شهر را در حرکت و بازی می‌بیند، همین تفاوت کوچک، شکاف تجربه نسل‌ها را آشکار می‌کند؛ جایی که کافه برای کودک، توقفی کوتاه در مسیر عصر گاهی است، اما برای مادربزرگ، نشستن آرام پشت یک میز، خود نشانه‌ای از بازگشت تدریجی زندگی به روال عادی محسوب می‌شود.

کافه در مصرف روزمره آدم‌ها

در این میان، تجربه واقعی بسیاری از مخاطبان، بیشتر حول کارکرد‌های ساده و روزمره فضا شکل می‌گیرد؛ نشستن، گفت‌و‌گو، استراحت یا فاصله گرفتن موقت از فشار روز. به همین دلیل، بخشی از معنا‌ها و ارجاع‌هایی که فضا برای خود تعریف می‌کند، لزوماً همان‌گونه که طراحی شده‌اند دریافت یا تجربه نمی‌شوند و اغلب در جریان عادی حضور آدم‌ها حل می‌شوند.

حیات واقعی کافه، بیشتر از هر چیز به آدم‌هایی وابسته است که واردش می‌شوند؛ آدم‌هایی که اغلب، چیزی پیچیده‌تر از چند دقیقه آرامش، گفت‌و‌گو یا فاصله گرفتن از خستگی روز نمی‌خواهند. حتی برخی از نشانه‌ها که با دقت در فضای کافه قرار می‌گیرند، چون همان‌گونه که پیش از این گفته و تجربه کرده، متوجه شده است این اتفاقات در پس‌زمینه روزمره حل می‌شوند.

شهر بعد از بحران، بیش از هر چیز به بازگشت همین عادت‌های کوچک زنده است و می‌بینم که شعار‌های بزرگ، تصویرسازی‌های نمادین و بازنمایی‌های فرهنگی جایش را به صحنه‌ای ساده مثل نشستن سه نسل دور یک میز و نوشیدن قهوه‌ای عصرگاهی می‌دهد. شاید بازگشت به زندگی، همیشه از همین لحظه‌های ساده آغاز می‌شود؛ از جایی که آدم‌ها دوباره یاد می‌گیرند چگونه در میانه نااطمینانی، زندگی روزمره را ادامه دهند.

منبع: مهر