باشگاه خبرنگاران جوان - بحث همکاری منطقه‌ای میان کشور‌های حاشیه جنوبی خلیج‌فارس مطرح شده بود، اما در برخی از اسناد لانه جاسوسی ـ مانند سندی که در این یادداشت به آن پرداخته‌ایم ـ مشاهده می‌شود که آمریکا از همان ابتدا امید و اطمینانی به توان و قابلیت کشور‌های مذکور نداشته است.

سند شماره ۹۷ مورخ ۲۰ مه ۱۹۷۹ (۳۰ اردیبهشت ۱۳۵۸) را می‌توان یکی از نمونه‌های روشن درمورد نگاه راهبردی آمریکا به مسئله امنیت خلیج‌فارس و تنگه هرمز پس از انقلاب اسلامی دانست؛ نگاهی که در وهله اول از «همکاری منطقه‌ای» سخن می‌گوید، اما در واقع بر این فرض استوار است که کشور‌های حاشیه جنوبی خلیج‌فارس، توان و اراده کافی برای شکل‌دهی به یک سازوکار امنیتی مؤثر را ندارند.

در این سند، سفارت آمریکا در مسقط با وجود استقبال از برخی ملاحظات و پیشنهاد‌های مطرح‌شده درباره بهبود امنیت هرمز، به‌صراحت با این ایده که امنیت این گذرگاه باید بر پایه همکاری منطقه‌ای بنا شود، مخالفت می‌کند. دلیل اصلی این مخالفت آن است که از منظر نویسنده، شرایط تاریخی، فرهنگی و اجتماعی منطقه ـ به‌ویژه ساختار‌های قبیله‌ای و پیوند‌های سنتی قدرت ـ مانع از آن است که دولت‌های منطقه بتوانند به‌صورت پایدار و منظم در یک چارچوب امنیتی مشترک عمل کنند. به بیان دیگر، سند بر این فرض استوار است که همگرایی سیاسی در این محیط نه‌تنها دشوار، بلکه در عمل تا حد زیادی غیرممکن است و بنابراین نباید ستون اصلی سیاست‌گذاری امنیتی آمریکا بر آن بنا شود.

نکته مهم سند موردبحث آن است که ضعف کشور‌های منطقه در نگاه آمریکا صرفاً یک ناتوانی مقطعی یا ناشی از شرایط زودگذر نیست، بلکه به‌مثابه یک محدودیت ساختاری دیده می‌شود. نویسنده سند تصریح می‌کند که آمریکا ابزار کافی برای وادارکردن بازیگران بی‌میل به همکاری ندارد و از سوی دیگر، منافع واشنگتن در تنگه هرمز آن‌قدر حیاتی و عمیق است که نمی‌تواند امنیت این حوزه را به امید شکل‌گیری یک همکاری منطقه‌ای نامطمئن واگذار کند. این استدلال نشان می‌دهد که از منظر آمریکا، حتی در آینده ژئوپلیتیکی منطقه نیز نمی‌توان به‌سادگی روی کشور‌های حاشیه جنوبی خلیج‌فارس به‌عنوان ضامن امنیت حساب کرد؛ زیرا ظرفیت نهادی، انسجام سیاسی و اراده مشترک لازم برای چنین نقشی در آنها دیده نمی‌شود.

در نتیجه، این سند در عمل اعترافی است به ناتوانی نظم منطقه‌ای در تأمین امنیت جمعی و هم‌زمان نشانه‌ای از تمایل آمریکا به طراحی سازوکار‌های امنیتی مستقل یا بیرون محور برای حفظ منافع خود در تنگه هرمز. درواقع از نگاه آمریکا، کشور‌های حاشیه جنوبی خلیج‌فارس در تأمین امنیت تنگه هرمز بازیگران قابل‌اتکا و تعیین‌کننده‌ای نیستند و سیاست امنیتی این گذرگاه راهبردی نمی‌تواند بر همکاری آنها به‌عنوان یک فرض واقعی و پایدار تکیه کند.

متن کامل سند به شرح زیر است: 

سند شماره ۹۷

سری

۲۰ مه ۱۹۷۹ - ۳۰ اردیبهشت ۱۳۵۸

از: سفارت آمریکا، مسقط - ۰۸۷۵

به: وزارت امور خارجه، واشنگتن دی. سی

جهت اطلاع: سفارتخانه‌های آمریکا در ابوظبی، بغداد، بن، جده، کویت، لندن، منامه، مسکو، پاریس، تهران، توکیو.

مرجع: الف) ابوظبی ۱۱۹۶، ب) مسقط ۷۳۱

موضوع: امنیت در تنگه هرمز

۱- (سری - تمام متن)

۲- سفارت از همیاری‌های آگاهانه سفیر دیکمن نسبت به پیشنهاد ما دررابطه‌با بهبود امنیت تنگه هرمز استقبال کرده و با بسیاری از نکات طرح شده توسط سفیر موافق است.

۳- لیکن با این نظر که باید در پیگیری اهداف امنیتی بر همکاری منطقه‌ای تأکید داشته باشیم موافق نیستیم. درست است که همکاری بیشتر منطقه‌ای ما را در بهبود وضع امنیتی تنگه هرمز یاری خواهد داد، ولی به نظر من تحقق این همکاری تا حدود زیادی غیرممکن است. البته تمام اقدامات ممکن را باید برای فراهم‌آوردن زمینه مساعد انجام دهیم، اما منافع ما در این منطقه آن قدر عمیق است که نمی‌توانیم بر همکاری منطقه‌ای به‌عنوان ستون اصلی سیاست امنیتی خود تکیه کنیم. تاریخ، فرهنگ و سازمان قبیله‌ای مردم منطقه، به سهولت افزایش همکاری منطقه‌ای را پدید نمی‌آورد، و ما از اهرمی آنچنان مؤثر برخوردار نیستیم که با وجود عدم تمایل طرفین مربوطه، بتوانیم آنان را وادار به همکاری بیشتر بنماییم.

۴- نمی‌دانم چرا عمان در بازگشایی سفارت خود در امارات متحده عربی تأمل و تأخیر روا داشته است، و تنها بی‌توجهی و دیوانگی سلطان می‌تواند توجیه‌گر این موضوع باشد. ولی این شرایط تصویب‌کننده مشکلاتی است که با آنها روبه‌رو خواهیم شد، آن هم درصورتی‌که طبق پیشنهاد سفیر دیکمن بر همکاری منطقه‌ای تأکید نماییم. به نظر من معقول‌تر این است که برنامه‌هایمان را طوری طرح‌ریزی نماییم که گویا همکاری مؤثر منطقه‌ای بروز نخواهد کرد. اگر هم این همکاری پیش آید، از آن به گرمی استقبال خواهیم کرد.

منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی