باشگاه خبرنگاران  جوان؛ رضوان پاک منش - هندیجان با اقلیم گرم و مرطوب، خاک‌های نسبتاً سنگین در برخی دشت‌ها و نزدیکی به منابع آب سطحی و زیرزمینی، ظرفیت کشاورزی قابل‌توجهی دارد. اما یکی از چالش‌های پنهان و مزمن این منطقه، نبود یا ناکارآمدی شبکه‌های زهکشی در اراضی کشاورزی است؛ مسئله‌ای که پیامد‌های آن از کاهش عملکرد محصول تا تخریب تدریجی خاک و افت سرمایه اجتماعی کشاورزان را در پی دارد.

زهکشی به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که آب اضافیِ خاک را از ناحیه ریشه خارج می‌کنددر اقلیم‌های گرم مانند هندیجان، تبخیر بالا باعث می‌شود اگر آب اضافی به‌درستی خارج نشود، نمک‌ها در لایه‌های سطحی تجمع کنند؛ فرآیندی که به مرور زمان خاک را شور و کم‌بازده می‌کند.

 پیامد‌های نبود زهکش در کشت‌های هندیجان

وقتی سطح ایستابی بالا باشد یا آب آبیاری و بارندگی تخلیه نشود، منافذ خاک با آب پر می‌شود و اکسیژن کاهش می‌یابد. نتیجه کاهش رشد ریشه و جذب، عناصر غذایی، افزایش بیماری‌های قارچی، افت عملکرد محصولاتی مانند گندم، صیفی‌جات و نخیلات است.

در نبود زهکش، نمک‌های محلول با تبخیر بالا به سطح می‌آیند. این چرخه باعث کاهش جوانه‌زنی، سوختگی برگ، کاهش کیفیت و کمیت محصول و در موارد حاد، خروج زمین از چرخه تولید می‌شود.

اگر تراز نمک در ناحیه ریشه از حد آستانه محصول فراتر رود، عملکرد به‌طور غیرخطی افت می‌کند؛ یعنی کاهش‌ها ناگهانی و شدید می‌شوند

آبیاری بدون زهکش مؤثر، به معنای اتلاف بخشی از آب و کود است. کود‌های محلول یا در آب اضافی هدر می‌روند یا در خاک‌های شور تثبیت شده و قابل‌جذب نمی‌شوند. در شرایط کم‌آبی، این اتلاف هزینه‌ای مضاعف است.

کشاورز ناچار است برای جبران افت عملکرد دفعات آبیاری را تغییر دهد، اصلاح‌کننده‌های خاک (گچ کشاورزی و…) مصرف کند، با بیماری‌ها مبارزه کند و این چرخه، سودآوری را کاهش می‌دهد.

افت راندمان برداشت محصولات پاییزه به دلیل نبود زهکش / استفاده ناچار از کمباین شالیزار جایگزین کمباین غلات 

مدیر جهاد کشاورزی هندیجان  پیش از این گفت: حدود ۸ هزار هکتار از اراضی پایین‌دست این طرح به دلیل فقدان زهکش مناسب، هر ساله در زمان برداشت محصولات پاییزه با مشکلات جدی مواجه می‌شوند. تجمع آب در مزارع، امکان تردد کمباین‌های مخصوص غلات را از بین برده و کشاورزان ناچارند از کمباین‌های شالیزار با توان و عملکرد بسیار پایین‌تر استفاده کنند که این امر خسارت قابل توجهی به محصول و افزایش زمان برداشت را به همراه دارد. 

مدیر جهاد کشاورزی هندیجان افزود: در شرایط فعلی، راندمان برداشت با کمباین شالیزار، کمتر از نصف یک کمباین غلات استاندارد است و بخش قابل توجهی از دانه‌ها در مزرعه برجای می‌ماند. این معضل علاوه بر کاهش درآمد کشاورزان، امنیت غذایی و برنامه‌ریزی برای کشت بعدی را نیز با مخاطره مواجه می‌کند. 

شکاری با تأکید بر ضرورت تخصیص اعتبارات ملی و استانی برای احداث شبکه زهکشی در این اراضی، اظهار امیدواری کرد: با اجرای زهکش در این ۸ هزار هکتار، ضمن بهبود شرایط زهکشی و جلوگیری از تجمع آب، امکان استفاده از کمباین‌های غلات و افزایش بهره‌وری برداشت فراهم شده و سالانه از هدررفت میلیارد‌ها تومان محصول جلوگیری خواهد شد.

نبود زهکش در کشتزار‌های هندیجان صرفاً یک مشکل فنی نیست؛ چالشی ساختاری است که بر اقتصاد کشاورزان، امنیت غذایی محلی و پایداری محیط‌زیست اثر می‌گذارد. اگر امروز به‌طور برنامه‌ریزی‌شده برای مدیریت آب‌های اضافی و کنترل شوری اقدام نشود، هزینه‌های فردا چند برابر خواهد بود. 

سرمایه‌گذاری در زهکشی، در واقع سرمایه‌گذاری بر ماندگاری خاک و آینده کشاورزی منطقه است.