باشگاه خبرنگاران جوان - سوره مزمل با خطاب ویژه‌ای به پیامبر (ص) آغاز می‌شود «یَا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ»؛‌ای جامه به خود پیچیده، پس از آن، فرمانی می‌آید که در ظاهر درباره عبادت شبانه است، اما در نگاه علامه طباطبایی، زمینه‌ساز مأموریتی بزرگ‌تر است «قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلًا».

پیامبر (ص) باید بخشی از شب را به پا خیزد، قرآن را با آرامش و دقت تلاوت کند و خود را برای تحمل مسئولیتی آماده سازد که خداوند از آن با تعبیر «قَوْلًا ثَقِیلًا» یاد می‌کند.

در تفسیر المیزان، «ثقیل» بودن این قول را نباید صرفاً به سنگینی الفاظ قرآن یا دشواری شنیدن آن محدود کرد، سخن الهی به دلیل محتوای عمیق، تکالیف سنگین و مسئولیتی که بر دوش آورنده و پیروانش می‌گذارد، سنگین است؛ بنابراین شب‌زنده‌داری، تمرینی برای تحمل این بار و آماده‌شدن برای رسالت است.

چرا پیامبر باید شب‌ها به پا خیزد؟

آیات بعدی دلیل این دستور را روشن‌تر می‌کنند «إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِیلًا». از نگاه المیزان، شب به دلیل آرامش و فراغت از مشغله‌های روزانه، شرایط مناسب‌تری برای جمع‌شدن حواس و استقرار دل فراهم می‌کند. در روز، انسان با «سَبْحًا طَوِیلًا» رفت‌وآمد و اشتغالات فراوان روبه‌روست، اما شب فرصت بیشتری برای تمرکز و ارتباط با خدا دارد.

از همین رو، قرآن صرفاً به عبادت شبانه فرمان نمی‌دهد، بلکه بلافاصله از «وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا» سخن می‌گوید. تلاوت ترتیل یعنی قرآن با تأمل، شمرده و با توجه خوانده شود، گویی آیات قرار است پیش از آنکه به زبان جاری شوند، در جان انسان جای بگیرند.

مأموریت بزرگ با تکیه بر یک پناهگاه مطمئن

پس از دستور شب‌زنده‌داری، آیه هشتم مسیر را به نقطه اصلی بازمی‌گرداند «وَاذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَتَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلًا». یعنی نام پروردگارت را یاد کن و با تمام وجود به سوی او روی آور.

این ارتباط در آیه بعد با توحید پیوند می‌خورد «رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکِیلًا». کسی که می‌خواهد بار رسالت را بر دوش بکشد، باید بداند پشتوانه حقیقی او خداست، خدایی که مشرق و مغرب از آن اوست و جز او معبودی نیست؛ بنابراین «وکیلاً» قرار دادن خدا، یعنی در این مسیر به او اعتماد کردن و امور خویش را به او سپردن.

پاسخ به مخالفان، نه با هیاهو، بلکه با صبر

اما مأموریت پیامبر فقط عبادت و خلوت شبانه نیست. بلافاصله مسئله مخالفان مطرح می‌شود «وَاصْبِرْ عَلَىٰ مَا یَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِیلًا». در برابر سخنان مخالفان صبر کن و از آنان فاصله بگیر، اما «هجری جمیل» فاصله‌ای زیبا و بدون رفتار ناپسند.

این فرمان نشان می‌دهد که رویارویی با تکذیب‌کنندگان، بخشی از مسیر رسالت است. پیامبر نباید با هر سخن مخالفی وارد مجادله شود، بلکه باید مأموریت خود را ادامه دهد و داوری نهایی را به خدا واگذار کند.

ثروت و قدرت، مهلت خدا را به معنای امان نمی‌کند

آیات ۱۱ تا ۱۳ خطاب به «الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ» است، کسانی که از نعمت و برخورداری برخوردارند، اما پیامبر را تکذیب می‌کنند. خداوند می‌فرماید که «وَذَرْنِی وَالْمُکَذِّبِینَ» مرا با تکذیب‌کنندگان واگذار و اندکی به آنان مهلت بده.

این «مهلت» به معنای نادیده‌گرفتن یا فراموش‌شدن خطا نیست. در ادامه از «أَنْکَالًا وَجَحِیمًا» غل‌ها و آتش دوزخ، و «طَعَامًا ذَا غُصَّةٍ» غذایی که در گلو گیر می‌کند، سخن گفته می‌شود. یعنی برخورداری‌های دنیوی نمی‌تواند سرانجام انسان را تضمین کند.

فرعون، نمونه‌ای برای کسانی که پیام حق را نادیده می‌گیرند

قرآن برای نزدیک‌ترکردن این هشدار، ماجرای فرعون را یادآوری می‌کند «إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَیْکُمْ رَسُولًا شَاهِدًا عَلَیْکُمْ کَمَا أَرْسَلْنَا إِلَىٰ فِرْعَوْنَ رَسُولًا». همان‌گونه که خداوند برای فرعون پیامبری فرستاد، برای این مردم نیز رسولی فرستاده است.

فرعون، اما «فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ» از فرمان رسول سرپیچی کرد و نتیجه آن «فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِیلًا» بود، مجازاتی سخت و سنگین. در منطق آیات، داستان فرعون صرفاً یک خاطره تاریخی نیست، بلکه هشداری است به کسانی که تصور می‌کنند قدرت، ثروت و موقعیت اجتماعی می‌تواند آنان را از پیامد سرپیچی از حق نجات دهد.

روزی که حتی کودکان از شدت هراس پیر می‌شوند

آیات ۱۷ و ۱۸ تصویر تکان‌دهنده‌ای از قیامت ارائه می‌کنند: «یَوْمًا یَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِیبًا» روزی که کودکان را پیر می‌کند و «السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ»؛ آسمان بر اثر آن روز شکافته می‌شود.

در اینجا قرآن عظمت قیامت را با تصاویری بیان می‌کند که حتی تصور آن برای انسان سنگین است. روزی که وعده الهی حتماً تحقق خواهد یافت «کَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا»؛ بنابراین انسان نباید هشدار‌های الهی را دور یا غیرواقعی تصور کند.

یک راه هنوز باز است

با وجود تمام این هشدارها، پایان این بخش از سوره مزمل با تهدید تمام نمی‌شود بلکه با دعوت به انتخاب پایان می‌یابد «إِنَّ هَذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِ سَبِیلًا».

این آیات یک «تذکره» و یادآوری‌اند راه باز است و انسان می‌تواند مسیر خود را انتخاب کند. از شب‌زنده‌داری و تلاوت قرآن گرفته تا صبر در برابر مخالفت‌ها، توکل بر خدا و توجه به قیامت، همه یک هدف را دنبال می‌کنند، ساختن انسانی که برای پیمودن «إِلَىٰ رَبِّهِ سَبِیلًا» آماده باشد.

در مجموع، آیات ۱ تا ۱۹ سوره مزمل در تفسیر المیزان، نقشه‌ای برای آمادگی در برابر یک مسئولیت بزرگ ترسیم می‌کنند، کسی که قرار است پیام حق را حمل کند، پیش از مواجهه با جهان بیرون باید در خلوت شبانه خود را بسازد، قرآن را عمیق بخواند، به خدا تکیه کند، در برابر مخالفان صبور باشد و بداند که سرانجام، نه ثروت و قدرت، بلکه نسبت انسان با حقیقت الهی تعیین‌کننده خواهد بود.

منبع: فارس