باشگاه خبرنگاران جوان - کاهش سن متقاضیان جراحی زیبایی، حالا دیگر فقط یک موضوع پزشکی نیست؛ مسئله‌ای اجتماعی، روان شناختی و حتی اخلاقی است که این پرسش را پیش می‌کشد: نوجوان واقعاً برای تغییر چهره‌اش تصمیم گرفته یا برای شبیه شدن به تصویری که دیگران برایش ساخته‌اند؟

«زیبایی» دیگر دغدغه بزرگسالان نیست

جراحی زیبایی دیگر پدیده‌ای محدود به زنان و مردان بزرگسال نیست؛ مطب‌های جراحی پلاستیک و مراکز زیبایی در سال‌های اخیر با گروه تازه‌ای از متقاضیان روبه رو شده‌اند؛ نوجوانانی که هنوز در سن رشد جسمی و روانی قرار دارند، اما درباره فرم بینی، لب، فک، گونه و حتی تناسب اندام خود تصمیم‌هایی می‌گیرند که ممکن است آثار آن تا پایان عمرباقی بماند.

درایران، آمار رسمی و تفکیک شده‌ای درباره تعداد نوجوانان ۱۵ تا ۱۷ ساله‌ای که هر سال تحت جراحی بینی یا تزریق فیلر و بوتاکس قرار می‌گیرند وجود ندارد؛ همین خلأ آماری خود یکی از مشکلات مهم این حوزه است؛ با این حال، شواهد موجود از کاهش سن متقاضیان حکایت دارد؛ ابراهیم رزم‌پا، عضو هیأت مدیره انجمن علمی راینولوژی ایران، در اظهارنظری که در سال‌های اخیر منتشر شده، گفته است که از نظر علمی شرایط جراحی بینی در برخی دختران از حدود ۱۴ سالگی و در پسران پس از ۱۶ سالگی می‌تواند فراهم شود؛ البته به گفته او سن به تنهایی معیار تصمیم گیری نیست و رشد جسمی، روانی و شخصیتی نیز باید بررسی شود.

غلامرضا زمانی، عضو هیأت مدیره جامعه جراحان ایران، نیز از افزایش تمایل نوجوانان ۱۴ تا ۱۸ سال به جراحی زیبایی خبرداده و گفته است که برخی نوجوانان حتی والدین خود را برای پذیرش این تصمیم تحت فشار قرار می‌دهند.

از بینی تا لب و فک؛ نوجوانان چه تغییراتی می‌خواهند؟

اما تصویر جهانی روشن‌تر است؛ براساس تازه‌ترین آمار انجمن بین‌المللی جراحی زیبایی، در سال ۲۰۲۴، در گروه سنی ۱۷ سال و کمتر، جراحی بینی با ۴۵ هزار و ۵۱۲ مورد رایج‌ترین عمل زیبایی بوده است؛ این رقم نشان می‌دهد که جراحی زیبایی در سنین پایین نه یک استثنا، بلکه یک بازار قابل اندازه گیری درسطح جهانی است.

مقایسه روند یک دهه گذشته نیز قابل تأمل است. در آمار ISAPS برای سال ۲۰۱۶، تعداد جراحی‌های بینی در افراد ۱۸ ساله و کمتر ۵۸ هزار و ۷۷۸ مورد اعلام شده بود که ۷.۵ درصد کل جراحی‌های بینی را تشکیل می‌داد. در سال ۲۰۱۹ این رقم به ۵۳ هزار و ۹۹۸ مورد رسید و در سال ۲۰۲۰، با وجود همه گیری کرونا، ۵۵ هزار و ۹۲۸ مورد جراحی بینی برای افراد ۱۸ ساله و کمتر ثبت شد. در سال ۲۰۲۱، برای نخستین بار بوتاکس از جراحی بینی به عنوان رایج‌ترین اقدام زیبایی در گروه ۱۸ سال و کمتر پیشی گرفت؛ اما در آمار ۲۰۲۴، جراحی بینی بار دیگر در گروه ۱۷ سال و کمتر در جایگاه نخست قرار گرفت.

البته این اعداد به دلیل تغییر گروه‌های سنی و روش‌های جمع‌آوری داده در سال‌های مختلف، نباید به شکل یک نمودار کاملاً هم‌سنخ تفسیر شوند؛ اما یک پیام روشن دارند: بازار خدمات زیبایی در حال نزدیک شدن به سنین پایین‌تر است و بینی همچنان مهم‌ترین دروازه ورود نوجوانان به این بازار محسوب می‌شود.

در ایران نیز یک مطالعه مبتنی بر داده‌های مرکز مدیریت آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت، پرونده‌های ۶۲ هزار و ۳۸۷ عمل زیبایی را در فاصله دی‌ماه ۱۳۹۵ تا خرداد ۱۴۰۰ بررسی کرده است. در این مطالعه، حدود ۶۰ درصد اعمال جراحی زیبایی مربوط به بینی بود و ۸۲.۷ درصد متقاضیان در گروه سنی ۱۶ تا ۴۵ سال قرار داشتند. این داده البته مخصوص نوجوانان نیست و تزریق‌های غیرجراحی و بسیاری از اقدامات خارج از بیمارستان را هم پوشش نمی‌دهد، اما نشان می‌دهد بینی همچنان سهم بزرگی از جراحی زیبایی کشور را به خود اختصاص داده است.

در میان نوجوانان، بینی همچنان محبوب‌ترین گزینه است؛ پس از آن می‌توان از تغییرات فک و چانه، تزریق‌های زیبایی مانند فیلر لب، بوتاکس و اقدامات مربوط به گونه نام برد. در سنین بالاتر نیز لیپوساکشن و انواع پیکرتراشی مطرح می‌شوند. با این حال باید میان «تمایل» و «انجام واقعی» تفاوت گذاشت؛ چراکه بخش قابل توجهی از نوجوانان ممکن است تنها در مرحله جست‌و‌جو و مقایسه باشند و هنوز وارد فرآیند درمان نشده باشند.

این تفاوت درباره دختران و پسران نیز مهم است؛ زنان همچنان بخش عمده بازار جراحی‌های زیبایی را تشکیل می‌دهند و داده‌های جهانی ISAPS نیز نشان می‌دهد سهم زنان از اقدامات زیبایی به مراتب بیشتر از مردان است. با این حال، مرز جنسیتی این بازار در حال کمرنگ‌شدن است. غلامرضا زمانی از افزایش تمایل مردان به جراحی بینی، جراحی شکم و همچنین تزریق ژل و بوتاکس خبر داده است.

فرهنگ مقایسه درنوجوانان

اما چرا نوجوانی که هنوز شخصیتش در حال شکل گیری است، تا این اندازه نسبت به ظاهر خود حساس شده است؟ بخشی از پاسخ را باید در فرهنگ «مقایسه» جست‌و‌جو کرد؛ نوجوان امروز نه فقط خودش را با همکلاسی یا دوستش مقایسه می‌کند، بلکه روزانه با صد‌ها و هزاران چهره مواجه است که اغلب با فیلتر، نورپردازی، آرایش، زاویه دوربین و گاه جراحی و تزریق شکل گرفته‌اند. نتیجه این مقایسه، در بسیاری از موارد، مقایسه یک انسان واقعی با تصویری غیرواقعی است.

یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۴ که ۲۵ مطالعه و بیش از ۱۳ هزار نفر را بررسی کرده، ارتباط میان شبکه‌های اجتماعی، نارضایتی از تصویر بدن و افزایش گرایش به اقدامات زیبایی را گزارش کرده است. این مطالعه تأکید می‌کند که تصاویر ایده‌آل‌شده و دستکاری شده در شبکه‌های اجتماعی می‌توانند نارضایتی از ظاهر و اضطراب درباره دیده شدن را تقویت کنند.

مطالعات جدیدتر نیز برهمین نقطه تأکید دارند: شبکه‌های اجتماعی می‌توانند بر عزت نفس، شکل گیری هویت و نارضایتی بدنی نوجوانان اثر بگذارند و از طریق مقایسه اجتماعی، تمایل به مداخلات زیبایی را افزایش دهند.

وقتی اینستاگرام آینه نوجوان می‌شود

در این میان، سلبریتی‌ها و اینفلوئنسر‌ها نقش مهمی دارند؛ وقتی یک نوجوان می‌بیند چهره‌ای خاص با بینی مشخص، لب برجسته یا فک زاویه دار، هزاران لایک و دنبال کننده دارد، ظاهر به تدریج از یک ویژگی شخصی به نوعی «سرمایه اجتماعی» تبدیل می‌شود. نوجوان ممکن است تصور کند برای پذیرفته‌شدن، محبوب‌شدن یا حتی موفق‌شدن باید به همان الگو نزدیک شود.

مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که فشار همسالان نیز به این چرخه اضافه شود. تمسخر بینی، دندان، وزن یا فرم صورت در مدرسه می‌تواند یک ویژگی طبیعی بدن را در ذهن نوجوان به «نقص» تبدیل کند. در این شرایط، جراحی برای او دیگر یک انتخاب زیبایی نیست؛ راهی برای فرار از برچسبی است که احساس می‌کند دیگران به او زده‌اند.

خانواده‌ها نیز بخشی از این معادله‌اند؛ گاهی والدین با مقایسه فرزند خود با دیگران، ناخواسته نارضایتی از ظاهر را تشدید می‌کنند و گاهی حتی خودشان مشوق جراحی هستند؛ از سوی دیگر، برخی خانواده‌ها در برابر اصرار نوجوان تسلیم می‌شوند و هزینه عمل را می‌پردازند. در چنین شرایطی، رضایت والدین الزاماً به معنای آمادگی روانی نوجوان نیست.

حسین روزبهانی، روان‌شناس بالینی و استاد دانشگاه تهران، با اشاره به کاهش سن متقاضیان جراحی زیبایی، فضای مجازی، مقایسه با تصاویر ایده‌آل و احساس بی‌کفایتی را از عوامل مهم این روند دانسته و گفته است حتی نوجوانان ۱۲ تا ۱۴ ساله نیز ممکن است تحت تأثیر این فضا به جراحی بینی یا سایر اقدامات زیبایی فکر کنند.

بحران هویت و میل به زیبایی

از این منظر، «بحران هویت» شاید تعبیر دقیق‌تری از صرفاً «میل به زیبایی» باشد. نوجوان در دوره‌ای قرار دارد که می‌خواهد بداند کیست، چگونه دیده می‌شود و چه جایگاهی در جمع دارد. اگر پاسخ این پرسش‌ها بیش از اندازه از ظاهر دریافت شود، بدن به پروژه‌ای دائمی برای اصلاح تبدیل خواهد شد.

خطر دیگر، اختلال بدشکلی بدن است؛ وضعیتی که فرد در آن نقصی را در ظاهر خود بسیار بزرگ‌تر از واقعیت می‌بیند و حتی پس از اصلاح یک بخش، ممکن است ایراد دیگری پیدا کند. به همین دلیل، در نوجوانی پیش از هر اقدام زیبایی باید مشخص شود که درخواست، ناشی از یک مشکل واقعی جسمی است یا محصول اضطراب، تمسخر، مقایسه و نارضایتی روانی.

از سوی دیگر، اقتصاد این بازار نیز در حال تغییر است؛ افزایش تعداد کلینیک‌ها، تبلیغات شبکه‌های اجتماعی، تخفیف‌ها، پرداخت اقساطی و معرفی خدمات زیبایی به عنوان امری ساده و کم خطر، فاصله میان «خواستن» و «انجام دادن» را کوتاه کرده است. وقتی یک نوجوان بتواند در چند دقیقه صفحه یک مرکز زیبایی را ببیند، نمونه کار‌ها را مشاهده کند و قیمت‌ها را مقایسه کند، جراحی یا تزریق از یک تصمیم پزشکی پیچیده به یک خرید مصرفی شبیه می‌شود.

در همین نقطه مسئولیت پزشک و کلینیک آغاز می‌شود. آخرین هشدار‌های وزارت بهداشت نیز نشان می‌دهد مسئله مراکز غیرمجاز و تبلیغات خدمات زیبایی همچنان جدی است. جلال غفارزاده، رئیس مرکز نظارت و اعتباربخشی امور درمان معاونت درمان وزارت بهداشت، در شهریور ۱۴۰۵ از شناسایی و اعلام فهرست مراکز درمانی و زیبایی غیرمجاز خبر داد و تأکید کرد برخی از این مراکز بدون تأیید وزارت بهداشت، در فضای مجازی تبلیغات گسترده دارند و سلامت و حقوق مردم را تهدید می‌کنند.

این موضع برای نوجوانان اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا مخاطب کم‌سن ممکن است تبلیغ را با توصیه پزشکی اشتباه بگیرد. عکس «قبل و بعد»، وعده نتیجه سریع، تخفیف و جملاتی مانند «بدون درد و بدون عارضه» می‌تواند خطرات واقعی یک مداخله پزشکی را پنهان کند.

ممنوعیتی برای جراحی زیر۱۸ سال نیست؟!

از نظر قانونی نیز موضوع به سادگی «ممنوع یا آزاد» نیست؛ مقررات ایران ممنوعیت مطلق و عامی برای همه اعمال زیبایی افراد زیر ۱۸ سال تعیین نکرده است؛ اما در مورد افراد فاقد اهلیت کامل، رضایت ولی یا سرپرست قانونی و رعایت موازین فنی و علمی اهمیت دارد. مقررات مربوط به اعمال جراحی و پزشکی نیز بر ضرورت و رعایت اصول علمی و فنی تأکید دارند.

از سوی دیگر، راهنمای اخلاق حرفه‌ای سازمان نظام پزشکی تصریح می‌کند که پزشک باید از اخذ رضایت آزادانه و آگاهانه بیمار اطمینان حاصل کند و اگر درباره صلاحیت بیمار برای تصمیم‌گیری تردید دارد، باید با متخصصان مربوط مشورت کند.

بنابراین، امضای والدین نباید به یک برگه تشریفاتی تبدیل شود. پرسش اصلی این است که آیا نوجوان واقعاً پیامد‌های تصمیم خود را می‌فهمد؟ آیا انتظاراتش واقع‌بینانه است؟ آیا تحت فشار همسالان یا شبکه‌های اجتماعی قرار دارد؟ آیا تصویر ذهنی او از بدنش با واقعیت فاصله غیرعادی دارد؟ و آیا اگر نتیجه عمل مطابق انتظارش نباشد، آمادگی روانی مواجهه با آن را دارد؟

در این میان پزشک تنها مجری خواسته بیمار نیست. مسئولیت حرفه‌ای پزشک اقتضا می‌کند در مواردی که عمل غیرضروری، نامتناسب با سن یا ناشی از فشار روانی است، از انجام آن خودداری کند یا نوجوان را برای ارزیابی روان‌شناختی ارجاع دهد. رئیس سابق انجمن جراحان پلاستیک و زیبایی ایران نیز پیش‌تر از مراجعه نوجوانان زیر ۱۵ سال برای اعمالی مانند لیفت ابرو و صورت خبر داده و تأکید کرده بود که این اعمال متناسب با سن آنها نیست.

در نهایت، مسئله نوجوانی که بینی یا لب خود را نمی‌پسندد، صرفاً با یک سؤال پزشکی حل نمی‌شود؛ اگر ریشه درخواست، تمسخر در مدرسه، اضطراب اجتماعی، کمبود اعتماد به نفس، مقایسه دائمی با اینفلوئنسر‌ها یا بحران هویت باشد، تغییر چهره لزوماً مشکل اصلی را حل نمی‌کند.

مسئله فقط زیبایی نیست؛ پای سلامت روان در میان است

جراحی زیبایی زمانی می‌تواند یک انتخاب قابل دفاع باشد که تصمیم، آگاهانه و پایدار باشد؛ رشد جسمی و روانی نوجوان بررسی شده باشد؛ انتظار او واقع بینانه باشد؛ پزشک صلاحیت انجام مداخله را داشته باشد و محیط درمان نیز مجاز و استاندارد باشد، درغیراین صورت، خطر آن وجود دارد که نوجوان به جای حل مسئله، وارد چرخه‌ای از نارضایتی دائمی شود؛ امروز بینی، فردا لب، پس از آن فک و سپس اندام.

واقعیت این است که مسئله اصلی دیگر فقط «افزایش جراحی زیبایی» نیست؛ مسئله، تغییر معنای زیبایی برای نسل جدید است. نسلی که در آن مرز میان هویت، تصویر بدن، محبوبیت و دیده‌شدن در حال محو شدن است. اگر نوجوان برای پذیرفته شدن مجبور باشد شبیه فیلتر‌های شبکه‌های اجتماعی شود، مشکل فقط در صورت او نیست؛ درجامعه‌ای است که به او یاد داده ارزشش را درآینه و تعداد لایک‌ها جست‌و‌جو کند.

ازهمین رو، پاسخ به رواج جراحی زیبایی در نوجوانان نه ممنوعیت کورکورانه است و نه پذیرش بی‌قیدوشرط. راه حل، ترکیبی از آموزش سواد رسانه‌ای، تقویت عزت‌نفس، مشاوره روان شناختی، نظارت جدی بر تبلیغات، ساماندهی مراکز زیبایی و مهم‌تر از همه، مسئولیت پذیری پزشکان و خانواده‌هاست. نوجوان پیش از آنکه به اتاق عمل برسد، باید فرصت پیدا کند خودش را بدون فیلتر بشناسد؛ شاید در بسیاری از موارد، چیزی که نیاز به جراحی دارد، نه بینی و لب و فک، بلکه تصویری باشد که جامعه و شبکه‌های اجتماعی از «خودِ ایده‌آل» در ذهن او ساخته‌اند.

منبع: قدس آنلاین