باشگاه خبرنگاران جوان - آیات پایانی سوره ممتحنه و آغاز سوره صف، مجموعه‌ای از مهم‌ترین معیار‌های ایمان اجتماعی و فردی ترسیم می‌شود؛ معیار‌هایی که از «بیعت» و تعهد آغاز شده و به «عمل»، «همبستگی» و ایستادگی در میدان مسئولیت می‌رسد.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این آیات را در امتداد یک منطق واحد قابل فهم می‌داند، ایمان حقیقی تنها در ادعا و سخن خلاصه نمی‌شود، بلکه باید در رفتار، انتخاب‌ها و میزان پایبندی انسان به حق آشکار شود.

بیعتی که فقط یک شعار نیست

آیه ۱۲ سوره ممتحنه با خطاب به پیامبر (ص) آغاز می‌شود «یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ». زنان مؤمن برای بیعت می‌آیند، اما این بیعت صرفاً یک اعلام وفاداری زبانی نیست، مجموعه‌ای از تعهدات اخلاقی و اجتماعی در متن آن قرار گرفته است، «أَلَّا یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْئًا»، سرقت نکنند، زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند، مرتکب بهتان نشوند و در «معروف» از پیامبر نافرمانی نکنند.

علامه طباطبایی نکته مهمی را در اینجا برجسته می‌کند، برخی از این شروط میان زن و مرد مشترک است، اما بعضی به دلیل نقش ویژه زنان در خانواده و حفظ عفت و سلامت نسل، ارتباط بیشتری با آنان پیدا می‌کند. در واقع، بیعت قرآنی مجموعه‌ای از تعهدات برای ساختن یک جامعه سالم است، نه صرفاً یک رابطه سیاسی یا عاطفی.

از سوی دیگر، پایان آیه با «فَبَایِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ» نشان می‌دهد که راه بازگشت و اصلاح نیز در کنار تعهد قرار دارد، خداوند «غَفُورٌ رَحِیمٌ» است و توبه و اصلاح را برای انسان ممکن می‌داند.

آخرین هشدار، فاصله گرفتن از جریانی که از آخرت بریده است

آیه ۱۳ سوره ممتحنه بار دیگر مسئله مرزبندی اعتقادی را مطرح می‌کند «لَا تَتَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ». علامه طباطبایی، با توجه به سیاق آیه، این قوم را یهود معرفی می‌کند و «غضب‌شدگان» را کسانی می‌داند که از رحمت الهی دور شده‌اند. نکته مهم‌تر در ادامه آیه است: «قَدْ یَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ».

مقصود از یأس از آخرت، یأس از پاداش اخروی است. این تعبیر تصویری از یک بن‌بست معنوی ارائه می‌دهد انسانی که افق آخرت را از دست داده، نگاهش به زندگی نیز دگرگون می‌شود. قرآن از مؤمن می‌خواهد مراقب پیوند‌هایی باشد که می‌تواند او را به چنین دستگاه فکری و ارزشی نزدیک کند.

وقتی حرف و عمل از هم جدا می‌شوند

با آغاز سوره صف، فضای آیات از «تعهد» به «عمل» منتقل می‌شود. سوره با «سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ» آغاز می‌شود، همه هستی خدا را تنزیه می‌کنند و او «الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» است. در تفسیر المیزان، این آغاز با مضمون آیات بعدی ارتباط دارد؛ گویی انسان باید خود را با نظمی که در سراسر آفرینش حاکم است هماهنگ کند، نه اینکه زبانش چیزی بگوید و عملش چیز دیگری.

سپس خطاب صریح می‌شود که «لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ». علامه طباطبایی تأکید می‌کند که آیه مؤمنان را مورد توبیخ قرار می‌دهد و نمی‌توان با این توجیه که منظور فقط منافقان بوده، از هشدار آن عبور کرد. از نگاه او، این توبیخ بخشی از فرآیند تربیت مؤمنان است.

ایمان، در لحظه عمل سنجیده می‌شود

آیه بعد شدت این هشدار را روشن می‌کند، «کَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ». «مقت» در بیان علامه به معنای بغض شدید است. اما المیزان میان دو وضعیت تفاوت می‌گذارد، گاهی انسان از ابتدا چیزی را می‌گوید که قصد انجامش را ندارد، این حالت به نفاق نزدیک است. گاهی نیز انسان قصد انجام کار خیر را دارد، اما اراده‌اش سست می‌شود و در عمل عقب می‌ماند. حالت دوم نیز نشانه ضعف اراده است. بنابراین، مشکل فقط دروغ گفتن نیست؛ فاصله گرفتن تدریجی اراده از عمل نیز مانع رشد انسان است.

جامعه‌ای که مثل «بنیان مرصوص» می‌ایستد

در آیه چهارم، معیار دیگری برای ایمان معرفی می‌شود، «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُم بُنْیَانٌ مَرْصُوصٌ». «صف» تصویری از انسان‌هایی است که منظم و هماهنگ در کنار یکدیگر ایستاده‌اند و «بنیان مرصوص» بنایی است که اجزای آن چنان به هم پیوسته‌اند که در برابر عوامل فروپاشی مقاومت می‌کند.

این تصویر، فراتر از یک آرایش نظامی، یک الگوی اجتماعی نیز به دست می‌دهد، جامعه مؤمنان زمانی قدرتمند است که میان اعضای آن هماهنگی، انسجام و پایبندی به عهد وجود داشته باشد.

انحراف از حق، آغاز انحراف دل است

در آیه پنجم، نمونه تاریخی این حقیقت درباره قوم موسی (ع) مطرح می‌شود «فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ». آنان پیامبر خدا را آزار دادند، با اینکه می‌دانستند او فرستاده الهی است. نتیجه، «زیغ» قلب‌هاست یعنی انحرافی که ابتدا از انتخاب و رفتار خود انسان آغاز می‌شود و سرانجام به محرومیت از هدایت می‌انجامد.

در مجموع، این آیات یک زنجیره روشن ترسیم می‌کنند، اینکه بیعت باید به تعهد تبدیل شود، تعهد باید در رفتار دیده شود، رفتار مؤمنان باید با یکدیگر هماهنگ باشد و این انسجام باید در میدان عمل خود را نشان دهد. از نگاه المیزان، ایمانِ واقعی آنجاست که میان آنچه انسان می‌گوید، آنچه به آن عهد می‌بندد و آنچه در لحظه امتحان انجام می‌دهد، فاصله‌ای وجود نداشته باشد.

منبع: فارس