باشگاه خبرنگاران جوان - علامه محمدباقر مجلسی، عالم نام‌آشنای اصفهانی، با گردآوری گسترده میراث حدیثی شیعه در «بحارالانوار» و تربیت شاگردان فراوان، نام خود را برای همیشه در تاریخ علمی تشیع و اصفهان ماندگار کرد.

 از میان حجره‌های بازار تاریخی اصفهان عبور می‌کنم و خود را به مسجد جامع می‌رسانم، چند قدم آن‌سوتر به آرامگاهی می‌رسم که صاحب آن قرن‌هاست نامش با علم، حدیث و تاریخ تشیع گره‌خورده است؛ آرامگاه علامه محمدباقر مجلسی، عالمی که میراثش تنها در یک کتاب خلاصه نمی‌شود.

اینجا مزار مردی است که روزگاری در اصفهان صفوی بالید، در نوجوانی اجازه روایت حدیث گرفت، سال‌ها به تدریس و تربیت شاگرد پرداخت و سرانجام یکی از گسترده‌ترین مجموعه‌های روایی شیعه، «بحارالانوار»، را گرد آورد؛ کتابی که حاصل یک‌عمر جست‌وجو برای نجات میراثی بود که بیم از دست رفتنش وجود داشت.

اما داستان علامه مجلسی فقط داستان «بحارالانوار» نیست؛ پشت این نام، زندگی عالمی قرار دارد که از کودکی در فضای علمی اصفهان رشد کرد، به یکی از اثرگذارترین دانشمندان عصر صفوی تبدیل شد و تلاش کرد معارف دینی را هم در حوزه‌های تخصصی و هم در میان مردم گسترش دهد.

کودکی که پدرش آینده‌ای بزرگ برای او دید

علامه محمدباقر مجلسی در سال ۱۰۳۷ هجری قمری در اصفهان متولد شد و دانش‌اندوزی را نزد پدرش، محمدتقی مجلسی، آغاز کرد؛ عالمی که خود از شاگردان برجسته شیخ بهایی بود.

در روایات نقل شده که پدرش پس از نماز شب از خداوند خواست فرزندش را از مروجان دین و ناشران معارف پیامبر(ص) قرار دهد و همان شب صدای گریه محمدباقر از گهواره بلند شد.

این روایت، سال‌ها بعد با مسیر زندگی مجلسی پیوندی معنادار پیدا کرد؛ چراکه بخش بزرگی از عمر او صرف علم‌آموزی، آموزش، تألیف، گردآوری احادیث و ترویج معارف اهل‌بیت(ع) شد.

چهارده‌سالگی و اجازه روایت از ملاصدرا

علامه مجلسی از همان سال‌های نخست زندگی وارد مسیر جدی علم‌آموزی شد. او نزد شماری از دانشمندان برجسته آن روزگار همچون ملا صالح مازندرانی، ملامحسن فیض کاشانی و شیخ حر عاملی تحصیل کرد.

یکی از نکات قابل‌توجه در زندگی علمی او، دریافت اجازه روایت حدیث از ملاصدرا در حدود ۱۴سالگی است؛ اتفاقی که نشان می‌دهد مجلسی در نوجوانی نیز در محیط علمی اصفهان چهره‌ای شناخته‌شده بوده است.

این مسیر البته خیلی زود به یک جایگاه علمی گسترده‌تر رسید. علامه مجلسی در علوم مختلف دینی از جمله حدیث، فقه، اصول فقه، کلام و رجال فعالیت داشت و همین جامعیت علمی سبب شد ملامحسن فیض کاشانی از او با تعبیر «جامع معقول و منقول» یاد کند.

بااین‌حال، شخصیت علمی مجلسی نیز مانند بسیاری از عالمان بزرگ تاریخ، محل بحث و نقد بوده است. گرایش او به جریان اخباری و نگاه انتقادی‌اش به برخی مباحث فلسفی و عرفانی، بعدها در تحلیل شخصیت فکری او موردتوجه پژوهشگران قرار گرفت.

علامه مجلسی فقط محدث نبود

اگرچه نام علامه مجلسی امروز بیش از هر چیز با حدیث و «بحارالانوار» شناخته می‌شود، اما دامنه فعالیت او بسیار گسترده‌تر بود. او علاوه بر فعالیت‌های علمی و آموزشی، در دوره صفوی به یکی از عالمان بانفوذ زمان خود تبدیل شد و در جایگاه شیخ‌الاسلام اصفهان قرار گرفت. در کنار این فعالیت‌ها، مدرسه و جلسات درس او نیز محل تربیت شمار زیادی از عالمان بود.

در برخی منابع، شمار شاگردان مجالس درس او بیش از هزار نفر ذکر شده است؛ در میان شاگردان شناخته‌شده او نیز نام‌هایی مانند سید نعمت‌الله جزایری و میرزا عبدالله افندی دیده می‌شود.

سید نعمت‌الله جزایری که بعدها خود از عالمان شناخته‌شده شیعه شد، از جایگاه علمی استادش با تعابیری ستایش‌آمیز یاد کرده و بر گستردگی دانش و تتبع مجلسی تأکید داشته است.

وقتی علامه مجلسی به جنگ فراموشی رفت

مهم‌ترین میراث علامه مجلسی را باید در پروژه‌ای جست‌وجو کرد که حاصل آن «بحارالانوار» شد. برای فهم اهمیت این اثر باید به شرایط آن روزگار بازگشت؛ کتاب‌ها و مجموعه‌های حدیثی در شهرها و مناطق مختلف پراکنده بودند و برخی آثار نیز به دلیل گذر زمان، حوادث تاریخی و ازبین‌رفتن نسخه‌ها در معرض فراموشی قرار داشتند.

علامه مجلسی در مقدمه «بحارالانوار» از همین نگرانی سخن گفته است؛ نگرانی از اینکه آثار دانشمندان پیشین از میان برود و دسترسی نسل‌های بعد به این میراث دشوار یا غیرممکن شود؛ بنابراین؛ «بحارالانوار» را می‌توان حاصل یک پروژه بزرگ برای گردآوری و حفظ میراث روایی شیعه دانست.

از «بحار» تا کتاب‌هایی برای زندگی مردم

کارنامه مجلسی البته به «بحارالانوار» محدود نمی‌شود. «مرآةالعقول»، «ملاذ الاخیار»، «شرح اربعین» و «شرح صحیفه سجادیه» از جمله آثار عربی او هستند و در کنار آنها، آثاری مانند «عین‌الحیات»، «حق‌الیقین»، «حلیةالمتقین»، «زادالمعاد»، «جلاءالعیون» و «حیات‌القلوب» به زبان فارسی نوشته شده‌اند.

انتخاب زبان فارسی برای بخشی از آثار او نشان می‌دهد که مجلسی تنها مخاطبان تخصصی حوزه‌های علمیه را در نظر نداشت؛ بلکه تلاش می‌کرد بخشی از معارف دینی و روایی را در دسترس عموم مردم نیز قرار دهد.

به همین دلیل، می‌توان یکی از ویژگی‌های مهم فعالیت او را تلاش برای پیونددادن میراث حدیثی با زندگی عمومی جامعه دانست؛ از کتاب‌های تخصصی گرفته تا آثاری که برای استفاده مردم عادی نوشته شد.

عالمی که هنوز درباره‌اش بحث می‌شود

قرن‌ها پس از درگذشت علامه مجلسی، درباره ابعاد مختلف شخصیت او همچنان بحث وجود دارد؛ از دیدگاه‌های فکری و نسبت او با جریان اخباری گرفته تا نقش اجتماعی و سیاسی‌اش در دوره صفویه.

اما حتی در میان این اختلاف‌نظرها، یک واقعیت تاریخی کمتر محل تردید است: مجلسی از اثرگذارترین عالمان اصفهان در دوره صفوی بود و فعالیت او در گردآوری و حفظ متون حدیثی، تأثیری ماندگار بر تاریخ تشیع گذاشت.

در دوران معاصر نیز از علامه مجلسی به‌عنوان عالمی بزرگ یاد شده است. در بازنشر سخنان رهبر انقلاب در مراسم بزرگداشت علامه مجلسی در سال ۱۳۷۲، از او با عنوان یکی از «علمای بزرگ مظلوم تاریخ ما» یاد شده و بر جایگاه علمی او در حدیث، رجال و فقه تأکید شده است.

در همین نگاه، «بحارالانوار» نیز صرفاً مجموعه‌ای از احادیث دیده نمی‌شود؛ بلکه اثری است که در صورت بررسی علمی مباحث آن، ظرفیت استخراج آثار و پژوهش‌های متعدد را دارد.

آرامش در کنار مسجد جامع اصفهان

علامه محمدباقر مجلسی سرانجام در اصفهان از دنیا رفت و در کنار پدرش، محمدتقی مجلسی، به خاک سپرده شد. درباره سال دقیق وفات او در منابع اختلافی میان سال‌های ۱۱۱۰ و ۱۱۱۱ هجری قمری وجود دارد.

اما محل پایان این سفر علمی مشخص است؛ اصفهان. آرامگاه علامه مجلسی در نزدیکی مسجد جامع تاریخی اصفهان قرار دارد؛ در همان شهری که کودکی‌اش را در آن گذراند، درس خواند، تدریس کرد، شاگرد پرورش داد و بخش مهمی از آثارش را پدید آورد.

اینجا، فاصله میان بازار و مسجد جامع، تنها چند قدم است؛ اما برای رسیدن از حجره‌های بازار به مزار مجلسی، در واقع باید چند قرن در تاریخ اصفهان قدم زد.

شاید بتوان میراث علامه مجلسی را در یک عبارت خلاصه کرد: تلاش برای نجات یک میراث از پراکندگی و فراموشی. امروز نام او هم در کتابخانه‌ها و هم در حافظه تاریخی اصفهان باقی‌مانده است؛ یک‌سو ده‌ها جلد «بحارالانوار» و دیگر آثار اوست و سوی دیگر آرامگاهی در نزدیکی مسجد جامع اصفهان است.

و حالا من چند قدم آن‌سوتر از هیاهوی بازار اصفهان، در سکوت کنار مسجد جامع، بر مزار او ایستاد‌ه‌ام و به مردی می‌اندیشم که بخش بزرگی از عمرش را صرف این کرد تا صدای کتاب‌های فراموش‌شده، به گوش نسل‌های بعد برسد.

منبع: فارس