باشگاه خبرنگاران جوان - آیات ۵ تا ۱۱ سوره حجرات که در صفحه ۵۱۵ قرآن قرار گرفته‌اند، از نگاه تفسیر المیزان، مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های بنیادین برای حفظ انسجام جامعه اسلامی ارائه می‌کنند، دستوراتی که از اصلاح اختلاف‌ها آغاز می‌شود و تا منع تمسخر، تحقیر و بدگمانی ادامه می‌یابد. علامه طباطبایی این آیات را صرفاً مجموعه‌ای از توصیه‌های اخلاقی نمی‌داند، بلکه آنها را پایه‌های شکل‌گیری یک امت مقتدر معرفی می‌کند امتی که اگر درون خود را اصلاح کند، در برابر دشمن نیز شکست‌ناپذیر خواهد بود.

اختلاف داخلی، بزرگ‌ترین فرصت برای دشمن

آیات با این فرمان آغاز می‌شود «وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا...» اگر دو گروه از مؤمنان با یکدیگر درگیر شدند، وظیفه جامعه اسلامی، بی‌تفاوتی نیست، بلکه باید برای اصلاح میان آنها اقدام کند. قرآن وقوع اختلاف را در جامعه مؤمنان امری ممکن می‌داند، اما اجازه نمی‌دهد این اختلاف به شکاف دائمی تبدیل شود. جامعه‌ای که اختلافات خود را رها کند، سرمایه اجتماعی‌اش را از دست می‌دهد و راه نفوذ دشمن را هموار می‌کند.

از نگاه قرآن، حفظ وحدت یک انتخاب سیاسی یا اجتماعی نیست، بلکه یک تکلیف الهی است. مؤمنان موظف‌اند اجازه ندهند نزاع‌های داخلی، آنان را از هدف اصلی بازدارد.

در برابر متجاوز، بی‌تفاوت نباشید

قرآن در ادامه می‌فرماید که «فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی...» اگر یکی از دو گروه دست به تجاوز زد، باید در برابر گروه متجاوز ایستاد تا به فرمان خدا بازگردد. صلح‌طلبی در منطق قرآن به معنای تسلیم در برابر ظلم نیست. نخست باید برای اصلاح تلاش کرد، اما اگر گروهی بر ظلم و تعدی اصرار داشت، مقابله با او وظیفه جامعه اسلامی است. این آیات نشان می‌دهد که وحدت واقعی بر پایه عدالت شکل می‌گیرد، نه بر پایه چشم‌پوشی از ظلم. گاهی کوتاه آمدن در برابر متجاوز، نه‌تنها صلح ایجاد نمی‌کند، بلکه زمینه گسترش فساد و تکرار تجاوز را فراهم می‌سازد.

عدالت، شرط ماندگاری وحدت

پس از پایان درگیری، قرآن دوباره دستور می‌دهد که «فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ». در تفسیر المیزان آمده است که صلحی که بر پایه عدالت نباشد، پایدار نخواهد بود. اگر حق مظلوم نادیده گرفته شود یا برای حفظ ظاهر، حقیقت قربانی شود، اختلاف دوباره شعله‌ور خواهد شد؛ بنابراین قرآن، عدالت را ستون اصلی وحدت معرفی می‌کند. وحدتی که بر ظلم بنا شود، دیر یا زود فرو خواهد ریخت.

همه مؤمنان یک خانواده‌اند

آیه دهم، فلسفه این دستورات را چنین بیان می‌کند «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ...». علامه طباطبایی می‌نویسد که تعبیر «إِنَّمَا» نشانه انحصار است، یعنی رابطه ایمانی، رابطه‌ای شبیه برادری حقیقی است. همان‌گونه که اعضای یک خانواده اختلافات خود را برای حفظ خانواده حل می‌کنند، جامعه مؤمنان نیز نباید اختلافات را به دشمنی دائمی تبدیل کند. از همین رو، اصلاح میان مؤمنان تنها وظیفه حاکمان نیست، همه افراد جامعه در قبال حفظ این برادری مسئولیت دارند.

تمسخر آغاز فروپاشی سرمایه اجتماعی

پس از بیان اصول وحدت، قرآن به ریشه‌های اختلاف می‌پردازد و می‌فرماید که «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ...»؛ هیچ گروهی حق ندارد گروه دیگر را مسخره کند. تمسخر، کرامت انسانی را هدف قرار می‌دهد و بذر کینه و دشمنی را در جامعه می‌کارد. بسیاری از نزاع‌های بزرگ، از تحقیر‌های کوچک آغاز می‌شوند.

قرآن هشدار می‌دهد شاید کسانی که مورد تمسخر قرار می‌گیرند، نزد خدا از تمسخرکنندگان برتر باشند؛ بنابراین معیار ارزش انسان‌ها، جایگاه اجتماعی، ثروت یا قدرت نیست؛ بلکه تقوا و حقیقت شخصیت انسان است.

زبان، میدان ساختن یا ویران کردن جامعه

همین آیه ادامه می‌دهد که «وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ...» یکدیگر را سرزنش نکنید و با لقب‌های تحقیرآمیز صدا نزنید. این تعبیر را بسیار دقیق است، قرآن نمی‌گوید که «دیگران را سرزنش نکنید»، بلکه می‌فرماید «خودتان را سرزنش نکنید»، زیرا جامعه مؤمنان همچون یک پیکر واحد است و اهانت به دیگری، در حقیقت ضربه زدن به پیکره جامعه اسلامی است. لقب‌های تحقیرآمیز، تخریب شخصیت، توهین و کوچک شمردن دیگران، اعتماد عمومی را از بین می‌برد و سرمایه همبستگی را نابود می‌کند سرمایه‌ای که در روز‌های سخت، مهم‌ترین پشتوانه جامعه خواهد بود.

جامعه مقتدر، از درون ساخته می‌شود

مجموعه آیات ۵ تا ۱۱ سوره حجرات، تصویری روشن از جامعه مطلوب قرآن ارائه می‌دهد جامعه‌ای که اختلافاتش را با عدالت حل می‌کند، در برابر متجاوز تسلیم نمی‌شود، میان مؤمنان پیوند برادری برقرار می‌سازد و اجازه نمی‌دهد تمسخر، تحقیر و توهین، این پیوند را از هم بگسلد.

این آیات صرفاً توصیه‌هایی فردی نیستند، بلکه نقشه راه ساختن یک امت مقتدرند. دشمن، پیش از آنکه از بیرون ضربه بزند، از شکاف‌های داخلی بهره می‌برد، اما جامعه‌ای که عدالت، احترام متقابل، اصلاح اختلاف‌ها و برادری ایمانی را سرلوحه خود قرار دهد، نه‌تنها از آسیب‌های داخلی مصون می‌ماند، بلکه در برابر فشار‌ها و دشمنی‌های بیرونی نیز استوارتر خواهد بود. از نگاه قرآن، اقتدار حقیقی از میدان نبرد آغاز نمی‌شود، از دل‌های به‌هم‌پیوسته، زبان‌های پاک و جامعه‌ای متحد و عادل شکل می‌گیرد.

منبع: فارس