باشگاه خبرنگاران جوان؛ مژده عینی - در جریان بازدید از یکی از کهن‌ترین و زیباترین باغ‌های تاریخی شیراز، به شمال شرقی این شهر و نزدیک آرامگاه سعدی رفتیم. با ورود به باغ، در ابتدا و سمت چپ، اتاقکی قرار دارد که هزینه ورود را دریافت می‌کند. پس از پرداخت هزینه، امکان ورود به باغ و بازدید از آن فراهم می‌شود.

فضای سبز و عناصر باغ

مساحت باغ ۷ و نیم هکتار است و بیشتر آن پوشیده از درختان نارنج و مرکبات، نخل‌های تزئینی، کاج و سرو است. در فصل بهار، عطر بهارنارنج فضای باغ را پر می‌کند؛ اما در فصل تابستان، میوه‌های درختان مرکبات، از جمله نارنج، هنوز نارس و سبز هستند و از شاخه‌ها آویزان‌اند.

در ابتدای ورود به باغ، حوض بزرگی قرار دارد. آب از حوضی با مسیر پلکانی به‌آرامی پایین می‌آید و سپس در حوض بزرگ‌تر جاری می‌شود. البته در زمان بازدید، آب درون حوض بزرگ‌تر بسیار کم بود و حوض پلکانی نیز آب کمی داشت و در برخی قسمت‌ها اصلاً آبی در آن نبود.

پیشینه آبادانی این باغ به دوره ساسانیان و پیش از اسلام بازمی‌گردد. در دوره صفویه، از باغ‌های مشهور شیراز به شمار می‌آمد و جهانگردان اروپایی از آن بازدید کرده‌اند. در دوره تیموری، باغ به اوج آبادانی رسید؛ تا آنجا که تیمور پس از دیدن آن، دستور ساخت باغی مشابه به نام «دلگشا» در سمرقند را داد. این باغ در فاصله دوره نادرشاه تا زندیه آسیب‌هایی دید و در دوران کریم‌خان زند احیا شد. همچنین در دوران قاجار تزئینات و الحاقاتی در آن انجام گرفته است.

برای رسیدن به عمارت مرکز باغ، مسیر حوض پلکانی را ادامه دادیم. در دو طرف این حوض، درختان، گیاهان و گل‌های گوناگونی قرار دارند؛ از جمله مرکبات، نخل‌های زینتی و کاج و سرو‌هایی که قد برافراشته‌اند. این درختان در همه جای باغ پراکنده‌اند. با مشاهده عمارت مرکزی، حوض بزرگی در جلوی آن قرار دارد که اطراف آن گلدان‌های گل قرار داده شده است.

معماری و عمارت کلاه‌فرنگی

عمارت سه‌طبقه مرکزی باغ به سبک تلفیقی معماری ساسانی، زندیه و قاجار ساخته شده است. در طبقه میانی، ایوانی با دو ستون قرار دارد و در دو سوی ساختمان نیز دو درِ ورودی تعبیه شده است؛ ایوان و این دو در، رو به حوض بزرگ مقابل عمارت قرار دارند. عمارت دارای تزئینات گچ‌بری، آینه‌کاری و نقاشی‌های سنتی است. با ورود به بنا، هشتی وسیعی با چهار شاه‌نشین و حوض بزرگ هشت‌گوشی دیده می‌شود.

بر اساس منابع و اطلاعات ارائه شده، تفکیک سبک‌ها در عمارت باغ دلگشا به این صورت است: 

سبک ساسانی: ساختار اصلی تالار

بخش اصلی و ساختاری عمارت، یعنی تالار مرکزی با شاه نشین ها، به سبک معماری کاخ‌های ساسانی، به‌ویژه کاخ بیشاپور، ساخته شده است.

سبک زندیه: ایوان عمارت

ایوان عمارت که مشرف به حوض مقابل بناست، دارای ۲ ستون است و این ویژگی از معماری زندیه به شمار می‌رود.

سبک قاجار: تزئینات و الحاقات

سبک قاجاری در این عمارت بیشتر در تزئینات دیده می‌شود؛ از جمله آینه‌کاری‌ها و نقاشی‌های رنگ‌روغن روی سقف‌های چوبی، گچ‌بری‌های تزئینی با نقوش گل و بته، و تالار آینه: یکی از اتاق‌های عمارت دورتادور آینه‌کاری شده و در‌هایی با شیشه‌های رنگی دارد. این بخش از الحاقات دوره قاجار محسوب می‌شود.

به‌طور خلاصه، استخوان‌بندی و ساختار اصلی عمارت، یعنی تالار شاه‌نشین‌ها، از ساسانیان الهام گرفته است؛ ایوان دوستونه به سبک دوره زندیه است؛ و تزئینات داخلی و الحاقات آن به سبک دوره قاجار ساخته شده‌اند.

موزه باغ دلگشا

عمارت باغ به موزه تبدیل شده است. برای بازدید از موزه وارد ساختمان شدیم و مبلغی برای ورود پرداختیم. در موزه عمارت، مجموعه‌ای از آثار تاریخی همچون سکه، اسکناس، تمبر، ظروف، قفل، کتاب، نقشه، دوچرخه، تلویزیون، رادیو‌های قدیمی، سنگ و اشیای گوناگون مانند پنکه، ترازو و چرخ خیاطی به نمایش گذاشته شده است. این آثار مربوط به دوران مختلف تاریخی از جمله صفویه، قاجاریه، پهلوی، ساسانی، اشکانی، هخامنشی و زندیه هستند و قدمت برخی از آنها حتی به هزاره سوم پیش از میلاد و دوران ماد‌ها می‌رسد.

وضعیت نگهداری و نیاز‌های مرمتی

در بازدید از باغ، به‌ویژه عمارت آن، مشاهده شد که برخی قسمت‌ها نیاز به مرمت دارند؛ از جمله در برخی بخش‌ها نقاشی‌های سنتی کم‌رنگ شده و از بین رفته و آینه کاری‌ها تخریب شده‌اند و سقف‌ها، دیوار‌ها و بخش‌هایی از عمارت ظاهری نازیبا پیدا کرده‌اند. همچنین پله‌های چوبی عمارت نیاز به تعمیر و مرمت دارند، زیرا چوب پله‌ها هنگام راه رفتن فرو می‌رود و به داخل خم می‌شود و هر لحظه امکان شکستن آنها و آسیب دیدن هم به عمارت و هم به بازدیدکنندگان وجود دارد.

اگرچه در همان ابتدای بالا رفتن از پله‌ها روی کاغذی نوشته شده است: «لطفاً از پله‌ها به آرامی قدم بردارید»، اما این اقدام به‌تنهایی کافی نیست و لازم است مسئولان مربوطه برای مرمت پله‌ها اقدام کنند تا از آسیب به عمارت و بازدیدکنندگان پیشگیری شود.

باغ دلگشا مجموعه‌ای ارزشمند از طبیعت، تاریخ و معماری است که با شماره ۹۱۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و سیر تحول هنر و معماری ایرانی را از دوره ساسانی تا قاجار نشان می‌دهد. وجود عناصر طبیعی مانند درختان مرکبات، نخل‌ها، کاج و سرو، در کنار حوض‌ها و مسیر آبی پلکانی، فضایی دل‌نشین پدید آورده است. 

عمارت کلاه‌فرنگی با تلفیق سبک‌های ساسانی، زندیه و قاجار و موزه موجود در آن، بر ارزش فرهنگی و آموزشی این باغ می‌افزاید. با این حال، نیاز به نگهداری و مرمت مستمر، از نکات قابل توجه است. بنابراین، حفاظت، مرمت و معرفی هرچه بهتر این باغ تاریخی می‌تواند نقش مهمی در حفظ هویت تاریخی شیراز و توسعه گردشگری فرهنگی ایفا کند.