باشگاه خبرنگاران جوان - یکی از مهم‌ترین رویداد‌های تاریخ معاصر ایران، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ است؛ رویدادی که به سقوط دولت محمد مصدق انجامید و نقش آمریکا در آن، از موضوعات مهم و بحث‌برانگیز تاریخ سیاسی ایران به شمار می‌رود.

پرداختن به این موضوع از این جهت اهمیت دارد که سلطنت‌طلبان و حامیان پهلوی در سال‌های اخیر، همواره کوشیده‌اند تا نقش دولت‌های آمریکا در این ماجرا را انکار یا کم‌رنگ کنند؛ به‌گونه‌ای که کودتای ۲۸ مرداد را صرفاً یک حرکت سیاسی و داخلی جلوه دهند. این در حالی است که اسناد و منابع تاریخی، از دخالت مستقیم آمریکا در اجرای عملیات براندازی دولت مصدق حکایت دارند.

درباره نقش آمریکایی‌ها در اجرای کودتای ۲۸ مرداد، «پروفسور جیمز بیل» استاد روابط بین‌الملل کالج ویلیامزبورگ ویرجینیا در کتاب خود که تحت عنوان «عقاب و شیر؛ تراژدی روابط ایران و آمریکا» منتشر شده، می‌آورد: «کرمیت روزولت با استفاده از نام مستعار «جیمز اف لا چریج» در ۱۵ تیرماه ۱۳‌۳۲ شمسی از مرز عراق گذشته و وارد ایران شد. وی زمانی که در تهران در خفا به سر می‌برد، کودتایی را هماهنگی کرد که طی آن مصدق سرنگون و شاه جانشین او شد». (جیمز بیل، عقاب و شیر، صفحه ۹۰.)

همچنین، «رابرت گراهام» خبرنگار سابق روزنامه فایننشال تایمز، در کتاب «ایران؛ سراب قدرت» می‌نویسد: «سقوط مصدق توسط سیا برنامه‌ریزی شد و مردی که مسئول این کار بود، کرمیت روزولت، هرگز نقش سیا را انکار نکرد؛ ولی شاه ترجیح داد سقوط مصدق را یک عکس‌العمل خودساخته طرفداران پهلوی قلمداد کند». (رابرت گراهام، ایران سراب قدرت، صفحه ۶۶.)

«کریستین دلانوآ» مورخ فرانسوی نیز در کتاب «ساواک» می‌نویسد: «کودتای ۱۳‌۳۲ از آن پس به موضوع مناظره‌های داغی میان هواداران شاه و مخالفان او تبدیل شد. هواداران شاه کودتا را نتیجهٔ قیام مردمی می‌دانستند؛ اما مخالفان آن را فرزند نابه‌کار سیا و نیات ضدملی شاه.

اکنون در پرتو اسناد و مدارکی که در اختیار داریم، می‌توانیم بگوییم که بازگشت به قدرت محمدرضاشاه، شاهانه نبود؛ بلکه نتیجهٔ عملیات آژاکس بود. سیا برای ساقط کردن دولت مصدق به کاری خیلی بیشتر از زدن تلنگر نهایی اقدام کرد. بدون هماهنگ کردن عملیات از سوی کرمیت روزولت، بدون خرابکاری کارگزاران انگلیسی نظامیان شاهی که مردد هم بودند، هرگز نمی‌توانستند دست به کار شوند». (کریستین دلانوآ، ساواک، صفحه ۵۱.)

این نکته نیز جالب توجه است که اندرو اسکات کوپر، نویسنده اهل نیوزلند که در کتاب خود ـ تحت عنوان سقوط بهشت ـ که گفته می‌شود به سفارش خانواده پهلوی نوشته شده، می‌نویسد: «در ۱۳ مرداد ۱۳‌۳۲ در حالی که تنش‌ها رو به اوج بود، کرمیت روزولت، نوه تئودور روزولت، رئیس‌جمهور سابق [آمریکا]و رهبر عملیاتی سیا که مخفیانه به ایران فرستاده شده بود تا طرح را هدایت کند، با شاه ملاقات کرد.

روزولت برای تأمین پول، دادن رشوه، سازمان‌دهی آشوب‌های خیابانی، پخش شایعات، تحریک افراد بر ضد دولتِ [مصدق]، تماس با فرماندهان نظامی... و تجار ثروتمند، به ایران سفر کرده بود. توطئه‌گران نگران بودند که پیش از زدن ضربه، مصدق طرح توطئه آنان را کشف کند؛ ولی آنان نیاز داشتند که شاه فرمان برکناری مصدق از نخست‌وزیری را امضاء کند تا برکناری او مشروعیت بیابد.

روزولت با این فرض به کاخ رفت که شاه بالاخره نظرش را تغییر داده و با صدور فرمان برکناری مصدق موافقت کرده است ولی وقتی شاه گفت که او ماجراجو نیست و نمی‌تواند به استقبال خطر‌هایی از آن دست برود روزولت متحیر شد». (اندرو اسکات کوپر، سقوط بهشت، صفحه ۱۱۷.)

درواقع، آمریکایی بودن کودتای ۲۸ مرداد آن‌قدر محرز است که حتی اسکات کوپر نیز که در جهت تطهیر پهلوی کتاب نوشته، نتوانسته آن را نادیده بگیرد. اما نقطه اوج این ماجرا ـ به قول یکی از کاربران در شبکه اجتماعی اکس ـ اینجاست که «وندی شرمن که موهایش را در دیپلماسی آمریکا سفید کرده، می‌گوید ما مصدق را برداشتیم و شاه را گذاشتیم؛ شاهی که برای ما غربی‌ها خوب بود و برای ایرانی‌ها افتضاح... بعد یک سِری از هم‌وطنان ما دایه مهربان‌تر از مادر برای آمریکا شدند».

البته دیگر مقامات آمریکایی ـ ازجمله اوباما و نیکسون ـ نیز در گفته‌های خود اعتراف کرده‌اند که با انجام کودتا در سال ۱۳‌۳۲، دولت ملی مصدق را ساقط کردند؛ حتی سازمان سیا نیز در سال ۱۳‌۹۲، یعنی بعد از گذشت ۶۰ سال از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳‌۳۲، اسنادی را از طبقه‌بندی محرمانه خارج کرد و به اجرای کودتا در ایران اعتراف کرد.

گفتنی است که «کریستین دلانوآ» مورخ فرانسوی در کتاب «ساواک» می‌نویسد: «شاه خطاب به کرمیت روزولت، معمار کودتای ۲۸مرداد ۱۳‌۳۲، اظهار می‌دارد: «من تاجم را به خدا، به ملتم، به ارتشم، و به شما [آمریکایی‌ها]مدیون هستم». از این زمان به بعد، همکاری میان ایالات متحده آمریکا و ساواک رو به توسعه می‌گذارد». (کریستین دلانوآ، ساواک، صفحه ۱۹‌۹۱.)

منبع: فارس