انتشار گزارش اخیر روزنامه انگلیسی «گاردین» درباره استفاده رژیم صهیونیستی از «فسفر سفید» در حملات جنایتکارانه به جنوب لبنان و آتش‌سوزی مزارع و جنگل‌ها، بار دیگر نگرانی‌ها درباره ابعاد انسانی و زیست‌محیطی این حملات را برجسته کرده است.

مجموعه گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد که پیامدهای استفاده از این مهمات را نمی‌توان به آسیب‌های مستقیم انسانی یا آتش‌گرفتن پوشش گیاهی محدود کرد؛ زیرا آتش حاصل از آن می‌تواند جنگل‌ها، باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی را تخریب کند و آثار آن بر خاک، منابع آب، محصولات کشاورزی، زنجیره غذایی و توان بازسازی اکوسیستم‌ها برای مدت طولانی ادامه داشته باشد.

در همین حال، گزارش‌های مختلف نهادهای حقوق بشری و مراکز تحقیقات دانشگاهی تصویری چندلایه از ابعاد انسانی و زیست‌محیطی این حملات ارائه کرده‌اند.

آتش فسفر سفید چگونه به محیط‌زیست سرایت می‌کند؟

فسفر سفید ماده‌ای بسیار واکنش‌پذیر است که در تماس با اکسیژن مشتعل می‌شود و حرارت بسیار بالایی تولید می‌کند. این ماده در کاربردهای نظامی عمدتاً برای ایجاد پرده دود یا ایجاد روشنایی در میدان جنگ به کار می‌رود، اما ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی آن موجب شده استفاده از آن در مناطق مسکونی و دارای پوشش گیاهی، پیامدهایی فراتر از یک عملیات نظامی معمول داشته باشد که می‌تواند از سوختگی‌های شدید انسانی و آتش‌سوزی گسترده تا نابودی پوشش گیاهی، مزارع کشاورزی و زیستگاه‌های طبیعی امتداد یابد.

خطر فسفر سفید با خاموش شدن شعله پایان نمی‌یابد. ذرات و بقایای این ماده حتی زیر آب نیز واکنش‌های شدید گرماساز به دنبال دارد، همچنین آتش، دود و بقایای شیمیایی حاصل از آن می‌تواند انسان و محیط پیرامون را تحت تأثیر قرار دهد. هنگامی که چنین ماده‌ای در منطقه‌ای با پوشش گیاهی متراکم یا در مجاورت زمین‌های کشاورزی استفاده شود، امکان گسترش آتش افزایش می‌یابد و پیامدهای آن می‌تواند از نقطه اصابت مهمات بسیار فراتر رود.

به همین دلیل، پرونده استفاده جنایتکارانه رژیم صهیونیستی از فسفر سفید در جنوب لبنان را نمی‌توان تنها در چارچوب یک سلاح در عملیات نظامی بررسی کرد؛ این پرونده، هم‌زمان پرونده انسان، محیط‌زیست و آینده یک سرزمین است. آثار این آتش ممکن است سال‌ها در خاک، جنگل، مزرعه و زندگی مردم باقی بماند.

آغاز گسترده استفاده اسرائیل از فسفر سفید در جنوب لبنان

در جنوب لبنان، این مسئله از اکتبر ۲۰۲۳ (مهر ۱۴۰۲) به یکی از ابعاد مهم پرونده رژیم اشغالگران صهیونیستی در جنوب لبنان تبدیل شده است. سازمان عفو بین‌الملل استفاده از فسفر سفید از سوی ارتش اسرائیل را در خلال حملات ۱۰ تا ۱۶ اکتبر مستند کرده و مشخصاً حمله ۱۶ اکتبر (۲۴ مهر) به شهر «الظهیره» در جنوب لبنان را مستلزم تحقیق از منظر احتمال جنایت جنگی دانسته است.

واشنگتن‌پست نیز در نوامبر ۲۰۲۳ (آبان ۱۴۰۲)، پس از بررسی قطعات مهمات باقیمانده و تصاویر، گزارش داد که رژیم اسرائیل در حمله به منطقه الظهیره از فسفر سفید ساخت آمریکا استفاده کرده که منجر به زخمی شدن دست‌کم ۹ غیرنظامی لبنانی شده است. منابع اسرائیلی از جمله روزنامه‌های «هاآرتص» و «یدیعوت آحارانوت» نیز اصل استفاده از فسفر سفید را مورد تأیید یا گزارش قرار داده‌اند.

نخستین موج تخریب؛ ۱۷۶۸ حمله و صدها آتش‌سوزی

داده‌های ارائه‌شده در گزارش مرکز حفاظت از طبیعت دانشگاه آمریکایی بیروت، ابعاد این فاجعه را آشکار کرده و مقیاس اولیه خسارت‌ها را نشان می‌دهد. بر اساس این داده‌ها، ۹۱ روستا در استان‌های جنوب لبنان و نبطیه پس از آغاز حملات در اکتبر ۲۰۲۳، در معرض یک‌هزار و ۷۶۸ حمله قرار گرفتند و حدود ۳۵۱ مورد آتش‌سوزی جنگلی گزارش شد.

وزارت محیط‌زیست لبنان نیز اعلام کرده بود که حدود ۵۱۴ هکتار بر اثر بمب‌های فسفر سفید و منور سوخته و در فاصله اکتبر تا نوامبر ۲۰۲۳ حدود ۴۶۲ هکتار جنگل و زمین کشاورزی به‌طور کامل یا گسترده تخریب شده است.

در میان مناطق آسیب‌دیده، «الناقوره» با ۱۱۲ هکتار، «علما الشعب» با ۳۱۵ هکتار و «مروحین» با ۱۱۱ هکتار، در شمار مناطقی قرار گرفته‌اند که خسارت قابل توجهی در آنها گزارش شده است. حدود ۹۰ درصد مناطق آسیب‌دیده نیز شامل جنگل‌های بلوط، درختان زیتون، باغ‌های مرکبات و دیگر درختان میوه بوده است.

اهمیت این ارقام زمانی روشن‌تر می‌شود که جایگاه کشاورزی در اقتصاد جنوب لبنان در نظر گرفته شود؛ استان‌های جنوب و نبطیه حدود ۲۱.۵ درصد مناطق کشت‌شده لبنان را دربر می‌گیرند و کشاورزی و دامداری از منابع مهم درآمد خانوارهای این مناطق هستند. بنابراین، سوختن زمین کشاورزی صرفاً به معنای از دست رفتن چند هکتار پوشش گیاهی نیست؛ بلکه می‌تواند درآمد، سرمایه طبیعی، ظرفیت تولید و امکان بازگشت کشاورزان به زمین‌هایشان را تحت تأثیر قرار دهد.

فسفر سفید و مفهوم «زیست‌پذیری» سرزمین

یکی از مهم‌ترین منابع علمی این پرونده، مقاله «مارک گریفیث» و «میکو یورونن» از دانشکده جغرافیای دانشگاه نیوکاسل انگلستان با عنوان «خشونت نظامی فسفر سفید: ژئوقدرت، هوازدگی و زیست‌پذیری» است که در ۱۱ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۱ خرداد ۱۴۰۵) منتشر شده است. پژوهشگران در این مقاله، آثار فسفر سفید را صرفاً به سوختگی و خسارت لحظه‌ای محدود نمی‌کنند و بر پیامدهای گسترده‌تر و ماندگار آن بر محیط زندگی تمرکز دارند.

مطابق این پژوهش، مهمات فسفر سفید می‌توانند پس از پراکنده شدن، به مناطق شهری و اراضی کشاورزی منتقل شوند و از طریق محصولات اکسیدشده فسفر و اسیدهای پلی‌فسفریک، محیط را تحت تأثیر قرار دهند. نویسندگان می‌گویند این فرایند می‌تواند به تخریب اکوسیستم‌ها، آسیب به محصولات کشاورزی و ورود آلاینده‌ها به زنجیره غذایی منجر شود.

بر اساس داده‌های همین پژوهش، بین اکتبر ۲۰۲۳ (مهر ۱۴۰۳) تا ژوئیه ۲۰۲۴ (تیر ۱۴۰۳)، ۲۴۸ مورد حمله با فسفر سفید در ۳۲ تا ۳۶ روستا در امتداد خط آبی ثبت شده و ۹۱ درصد این حملات پیش از ورود نیروهای اسرائیلی به جنوب لبنان در سال ۲۰۲۴ رخ داده است.

همچنین بر اساس داده‌های وزارت کشاورزی لبنان که در این پژوهش مورد استناد قرار گرفته، بین اکتبر ۲۰۲۳ تا اوت ۲۰۲۴ (مرداد ۱۴۰۳)، یک‌هزار و ۴۲ آتش‌سوزی جنگلی مرتبط با فسفر سفید گزارش شده که در مجموع به سوختن حدود ۲ هزار و ۱۹۲ هکتار جنگل، زمین کشاورزی و مناطق روستایی در امتداد ۱۲۰ کیلومتری خط آبی و نابودی حدود ۶۰ هزار درخت زیتون منجر شده است.

«هوازدگی»؛ وقتی اثر سلاح پس از خاموشی همچنان ادامه دارد

یکی از مفاهیم محوری مقاله دانشگاه نیوکاسل، «هوازدگی» است؛ مفهومی که به فرایندهای تدریجی و ماندگار اثرگذاری خشونت نظامی بر محیط اشاره دارد. بر اساس این پژوهش، اثر فسفر سفید الزاماً با پایان انفجار یا خاموش شدن آتش خاتمه نمی‌یابد.

پژوهشگران می‌نویسند ذرات فسفر سفید می‌توانند در محیط باقی بمانند و در شرایط مساعد دوباره مشتعل شوند. در نمونه‌های مورد بررسی در روستاهای «میس‌الجبل» و «الظهیره»، این ویژگی علاوه بر دشوار کردن بازسازی خاک، بر دسترسی کشاورزان به مزارع و امکان فروش محصولات اثر گذاشته است. همچنین بر اساس این پژوهش، نمونه‌برداری از بخش‌های جنوبی رود لیتانی در پایان سال ۲۰۲۴، سطوح بی‌سابقه‌ای از فسفر و فسفات را نشان داده است.

از منظر علمی، این یافته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد ارزیابی خسارت نمی‌تواند فقط با اندازه‌گیری سطح سوخته انجام شود. برای تعیین آثار واقعی، باید خاک، آب، پوشش گیاهی و محصولات کشاورزی نیز مورد آزمایش قرار گیرند.

تهدید پنهان؛ خاک و منابع آب

یکی از نگرانی‌های اصلی درباره آثار زیست‌محیطی فسفر سفید، امکان انتقال ترکیبات فسفری به خاک و منابع آب است. گزارش مرکز حفاظت از طبیعت دانشگاه آمریکایی بیروت توضیح می‌دهد که نفوذ مواد حاصل از فسفر سفید به خاک و آب می‌تواند بر اکوسیستم‌های آبی و زمینی اثر بگذارد. افزایش بار فسفر در آب نیز می‌تواند رشد بیش از حد جلبک‌ها، پدیده «اوتریفیکاسیون» (تولید بیش از حد سموم جلبکی) را تشدید کند. بنابراین، حتی زمینی که به طور مستقیم مورد اصابت مهمات قرار نگرفته، در صورت قرار گرفتن در مسیر «روان آب» یا انتقال ذرات می‌تواند در معرض پیامدهای ثانویه قرار گیرد.

این مسئله برای جنوب لبنان اهمیت ویژه دارد؛ زیرا بخش مهمی از فعالیت کشاورزی منطقه به منابع آب سطحی و زیرزمینی وابسته است. در صورت تأیید آلودگی در یک منطقه، مسئله تنها به زمین مورد اصابت محدود نخواهد ماند و امکان انتقال آلاینده‌ها از طریق روان‌آب یا منابع آبی باید بررسی شود.

مرکز حفاظت از طبیعت دانشگاه آمریکایی بیروت همچنین هشدار می‌دهد که تجمع اسید فسفریک می‌تواند حاصلخیزی خاک را کاهش داده و خطر فرسایش را افزایش دهد. این مرکز تأکید می‌کند که بقایای سمی فسفر سفید ممکن است به فرایندهای طولانی و پرهزینه پاک‌سازی و احیای محیط نیاز داشته باشند.

از جنگل و باغ زیتون تا امنیت غذایی

پیامدهای حملات به محیط‌زیست در نهایت به اقتصاد و امنیت غذایی منتقل می‌شود. گزارش مرکز حفاظت از طبیعت دانشگاه آمریکایی بیروت، با استناد به داده‌های لبنان، از نابودی بیش از ۴۰ هزار درخت زیتون در همان دوره سخن می‌گوید. این درختان علاوه بر ارزش اقتصادی، بخشی از میراث فرهنگی و شیوه معیشت نسل‌به‌نسل جوامع محلی محسوب می‌شوند.

در گزارش مورد بررسی همچنین به اختلال در فعالیت کشاورزان اشاره شده است؛ به‌گونه‌ای که بر اساس داده‌های مورد استناد از سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، ۶۳ تا ۶۹ درصد کشاورزان در استان‌های جنوب و نبطیه لبنان به دلیل نگرانی‌های مرتبط با آلودگی، در فروش محصولات خود با مشکل مواجه بوده‌اند.

در چنین شرایطی، حتی اگر زمین پس از مدتی دوباره قابل کشت باشد، آسیب اقتصادی الزاماً پایان نمی‌یابد. کاهش اعتماد مصرف‌کننده به محصولات منطقه، دشواری دسترسی کشاورزان به زمین و از بین رفتن درختان چندساله می‌تواند بازگشت اقتصاد محلی به شرایط پیش از جنگ را با تأخیر مواجه کند.

خسارت به دام، طیور و زنبورها

ابعاد خسارت تنها به جنگل و زمین زراعی محدود نمی‌شود. «عباس الحاج حسن»، وزیر کشاورزی لبنان، در اظهاراتی اعلام کرده که حملات فسفر سفید موجب سوختن کامل ۲۴۰ هکتار و آسیب جزئی به ۶۷۰ هکتار از زمین‌های کشاورزی شده است.

در گزارش ارائه‌شده همچنین از تلف شدن بیش از ۳۶۰ هزار قطعه طیور، ۳ هزار و ۵۰۰ رأس دام و نابودی ۳ هزار کندوی زنبور عسل سخن گفته شده است.

از منظر تحلیلی، این ارقام نشان‌دهنده صرفاً خسارت مستقیم جنگ نیست، بلکه بیانگر اختلال هم‌زمان در چرخه‌های اقتصادی و اکولوژیک منطقه است.
نابودی باغ‌های زیتون ظرفیت تولید و درآمد سال‌های آینده را کاهش می‌دهد؛ از بین رفتن دام و طیور ظرفیت تولید مواد پروتئینی و منابع درآمد خانوارها را تحت تأثیر قرار می‌دهد و آسیب به زنبورها، به دلیل نقش آنها در گرده‌افشانی، می‌تواند بر تولید برخی محصولات کشاورزی اثر بگذارد.

بنابراین، پیامدهای این خسارت‌ها پس از پایان درگیری نیز ادامه خواهد داشت و احیای اقتصاد محلی به بازسازی تدریجی منابع طبیعی و زیرساخت‌های تولید وابسته خواهد بود.

گزارش حملات با فسفر سفید در سال ۲۰۲۶

پرونده استفاده رژیم صهیونیستی از فسفر سفید به عنوان سلاح در جنوب لبنان از سال ۲۰۲۳ آغاز نشده، اما در دوره اخیر به یکی از محورهای مهم بررسی حملات این رژیم تبدیل شده است. اسرائیل جنایت‌های خود را در سال‌های بعد نیز همچنان ادامه داده و متوقف نکرده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، اشغالگران ۳ مارس ۲۰۲۶ (۱۲ اسفند ۱۴۰۴) نیز در حمله‌ای توپخانه‌ای از فسفر سفید بر فراز مناطق مسکونی شهر «یحمر» در جنوب لبنان استفاده کرده‌اند.

در همین راستا، سازمان دیده‌بان حقوق بشر با راستی‌آزمایی و مکان‌یابی جغرافیایی تصاویر، استفاده هوایی از مهمات فسفر سفید بر فراز مناطق مسکونی را گزارش کرده و از مشاهده واکنش نیروهای دفاع مدنی به آتش‌سوزی دست‌کم دو خانه و یک خودرو سخن گفته است.

نیویورک‌تایمز نیز ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵) گزارش کرده که ویدئوهای راستی‌آزمایی‌شده، استفاده از فسفر سفید را در نزدیکی شهر صور و همچنین روستاهای «القلیعة»، «الخیام» و «یحمر» نشان می‌دهد.

کارشناسان تسلیحات، مهمات مشاهده‌شده را گلوله‌های توپخانه ۱۵۵ میلی‌متری مدل «M825A1» ساخت آمریکا شناسایی کرده‌اند. بر اساس توضیحات کارشناسان، هر گلوله پس از انفجار هوایی می‌تواند ۱۱۶ قطعه نمد آغشته به فسفر را پراکنده کند که با تماس با اکسیژن مشتعل می‌شوند.

رسانه‌های اسرائیلی و روایت متفاوت تل‌آویو

اهمیت این پرونده در آن است که موضوع صرفاً از سوی منابع لبنانی یا نهادهای بین‌المللی مطرح نشده است. بر اساس منابع مورد بررسی، مطبوعات صهیونیستی نیز به استفاده اسرائیل از فسفر سفید در جنوب لبنان پرداخته‌اند.

هاآرتص در بررسی حمله ۱۶ اکتبر به الظهیره، به قطعات سه گلوله ۱۵۵ میلی‌متری و تصاویر ارائه‌شده به عفو بین‌الملل اشاره کرده و از آتش گرفتن خانه‌ها و زخمی شدن غیرنظامیان گزارش داده است. یدیعوت آحارانوت نیز در پوشش گزارش‌های مربوط به استفاده از این مهمات، به موضع ارتش اسرائیل پرداخته است.

در مقابل، ارتش اسرائیل مدعی است که فسفر سفید را برای ایجاد دود و استتار به کار می‌گیرد و عملیات آن مطابق قوانین بین‌المللی انجام می‌شود. ثبت این موضع برای تکمیل گزارش ضروری است؛ با این حال، بررسی حقوقی هر مورد به شرایط استفاده، محل به‌کارگیری مهمات، وجود یا عدم وجود اهداف نظامی و میزان خطر متوجه غیرنظامیان بستگی دارد.

هشدارهای حقوق بشری و سازمان ملل

دولت لبنان از اکتبر ۲۰۲۳ دست‌کم چهار نامه درباره نگرانی‌های مرتبط با استفاده از فسفر سفید به سازمان ملل و شورای امنیت ارسال کرده است. یکی از این مکاتبات در ۳ ژوئیه ۲۰۲۴ به آمار دولتی درباره بیش از ۶۰۰ آتش‌سوزی مرتبط با فسفر سفید در جنوب لبنان اشاره دارد. در کنار آن، سازمان‌های حقوق بشری بر ضرورت تحقیقات مستقل و پاسخگویی تأکید کرده‌اند.

گزارش مرکز حفاظت از طبیعت دانشگاه آمریکایی بیروت نیز تأکید می‌کند که آثار فسفر سفید باید در سطوح حقوقی، اجتماعی، اقتصادی، سلامت عمومی و محیط‌زیست مورد ارزیابی قرار گیرد و برای مناطق آسیب‌دیده برنامه ملی کاهش خطر و احیای محیط تدوین شود.

جنگی که با خاموش شدن آتش پایان نمی‌یابد

مجموع گزارش‌های رسانه‌ای، مستندات حقوق بشری و یافته‌های علمی نشان می‌دهد که بررسی استفاده از فسفر سفید در جنوب لبنان نباید صرفاً به شمار حملات یا قربانیان انسانی محدود شود. مسئله اصلی، اثر انباشتی و سرزمینی این حملات است: جنگلی که می‌سوزد، زمینی که ظرفیت تولید خود را از دست می‌دهد، باغ زیتونی که پس از ده‌ها یا صدها سال از بین می‌رود، زیستگاهی که تخریب می‌شود و منابع آبی که نیازمند پایش هستند.

پژوهش دانشگاه نیوکاسل نیز بر همین نکته تأکید دارد که آثار سوء ناشی از فسفر سفید می‌تواند از محدوده زمانی و مکانی انفجار فراتر رود و در تعامل با خاک، آب، هوا و اکوسیستم، زیست‌پذیری سرزمین را تحت تأثیر قرار دهد.

از این رو، مستندسازی مستقل حملات، نقشه‌برداری از مناطق آسیب‌دیده، نمونه‌برداری از خاک و آب، ارزیابی محصولات کشاورزی، پاک‌سازی بقایای مهمات، جبران خسارت کشاورزان و بررسی حقوقی حملات به مناطق مسکونی، از الزامات مرحله پس از جنگ است. همان‌گونه که گزارش مرکز حفاظت از طبیعت دانشگاه آمریکایی بیروت نیز پیشنهاد می‌کند، احیای این مناطق تنها با بازسازی ساختمان‌ها پایان نمی‌یابد؛ بازسازی خاک، جنگل، منابع آب، کشاورزی و ظرفیت زیست‌پذیری جنوب لبنان نیز بخشی از هزینه واقعی این جنگ خواهد بود.

منبع: ایرنا