باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - خوزستان استانی که علاوه بر برخورداری از منابع عظیم نفت و گاز، بخشی از ارزشمندترین رویشگاه‌های جنگلی زاگرس و مراتع طبیعی کشور را در خود جای داده است، اکنون با تهدیدی روبه‌روست که اگر به‌درستی مدیریت نشود، خسارت‌های آن تا سال‌ها قابل جبران نخواهد بود. 

آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع تنها نابودی چند هکتار پوشش گیاهی نیست؛ بلکه زنجیره‌ای از پیامد‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی را به همراه دارد. از بین رفتن گونه‌های گیاهی و جانوری، کاهش توان اکولوژیک سرزمین، تشدید فرسایش خاک، افزایش خطر سیلاب، کاهش ذخایر آب زیرزمینی و تشدید پدیده گردوغبار، تنها بخشی از آثار بلندمدت این بحران است. 

خوزستان به دلیل موقعیت اقلیمی، افزایش دما، کاهش بارندگی، خشکسالی‌های متوالی و وزش باد‌های گرم، در شمار استان‌های پرخطر از نظر وقوع آتش‌سوزی قرار دارد. در سال‌های اخیر، تغییرات اقلیمی موجب طولانی‌تر شدن فصل گرما و خشک‌تر شدن پوشش گیاهی شده است؛ شرایطی که کوچک‌ترین جرقه را به یک آتش گسترده تبدیل می‌کند. 

اما نباید همه تقصیر‌ها را متوجه طبیعت دانست. بخش قابل توجهی از آتش‌سوزی‌ها منشأ انسانی دارد. سهل‌انگاری گردشگران، رها کردن ته‌سیگار، روشن کردن آتش در طبیعت، سوزاندن بقایای مزارع کشاورزی، اختلافات محلی، فعالیت‌های دامداری و حتی برخی اقدامات عمدی از مهم‌ترین عوامل وقوع این حوادث هستند. این موضوع نشان می‌دهد که آموزش و فرهنگ‌سازی عمومی، به اندازه تجهیزات اطفای حریق اهمیت دارد. 

از سوی دیگر، امکانات موجود برای مقابله با آتش‌سوزی‌ها متناسب با وسعت عرصه‌های طبیعی خوزستان نیست. بسیاری از مناطق جنگلی در ارتفاعات و نقاط صعب‌العبور قرار دارند و دسترسی زمینی به آنها دشوار است. کمبود تجهیزات تخصصی، خودرو‌های مناسب، نیرو‌های آموزش‌دیده و بالگرد‌های آب‌پاش موجب می‌شود که در بسیاری از موارد، عملیات مهار آتش با تأخیر آغاز شود و خسارت‌ها افزایش یابد. 

گرمای شدید عامل خوداشتعالی سالانه مراتع است/ تدوین راهکار‌های جدید برای مهار آتش‌سوزی‌ها

موالی‌زاده، استاندار خوزستان، در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما اظهار کرد: «مراتع خوزستان هر ساله به دلیل تابش شدید آفتاب و گرمای بسیار زیاد دچار خوداشتعالی می‌شوند و این موضوع یکی از چالش‌های جدی استان در فصل گرما به شمار می‌رود.» 

وی با بیان اینکه مدیریت این بحران نیازمند برنامه‌ریزی و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف است، افزود: «در حال برگزاری جلسات متعدد با مدیریت بحران هستیم تا با بررسی همه‌جانبه شرایط، راهکار‌های مؤثر و عملی برای پیشگیری از وقوع و گسترش این آتش‌سوزی‌ها تدوین و اجرا شود.» 

استاندار خوزستان تأکید کرد که حفاظت از مراتع و منابع طبیعی از اولویت‌های مدیریت استان است و تمامی دستگاه‌های مسئول با آمادگی کامل در تلاش هستند تا با تقویت اقدامات پیشگیرانه، کاهش زمان واکنش و افزایش هماهنگی میان نهاد‌های امدادی و اجرایی، خسارت‌های ناشی از آتش‌سوزی‌های فصلی به حداقل برسد. 

واقعیت آن است که مدیریت بحران آتش‌سوزی نباید تنها به زمان وقوع حادثه محدود شود. پیشگیری، مهم‌ترین حلقه مفقوده مدیریت منابع طبیعی است. ایجاد آتش‌بُر، پایش مستمر مناطق حساس، استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و پهپادها، تجهیز دیده‌بان‌های محلی، آموزش جوامع روستایی و عشایری، توسعه سامانه‌های هشدار سریع و مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد می‌تواند احتمال وقوع و گسترش آتش را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. 

همچنین لازم است میان دستگاه‌های مختلف از جمله منابع طبیعی، محیط زیست، مدیریت بحران، آتش‌نشانی، هلال احمر، استانداری، نیرو‌های نظامی و انتظامی و تشکل‌های مردمی هماهنگی بیشتری ایجاد شود. تجربه نشان داده است که هرچه سرعت واکنش در ساعات اولیه بیشتر باشد، وسعت خسارت‌ها به شکل محسوسی کاهش می‌یابد. 

موضوع مهم دیگر، ارزش اقتصادی خدمات اکوسیستمی جنگل‌ها و مراتع است؛ خدماتی که اغلب در محاسبات رسمی نادیده گرفته می‌شوند. جنگل‌ها فقط تولیدکننده چوب نیستند، بلکه در تولید اکسیژن، جذب دی‌اکسیدکربن، حفظ تنوع زیستی، تنظیم اقلیم، تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و کاهش گردوغبار نقشی اساسی دارند. نابودی هر هکتار از این عرصه‌ها هزینه‌هایی به کشور تحمیل می‌کند که بسیار فراتر از ارزش ظاهری آن است. 

از سوی دیگر، معیشت بسیاری از روستاییان و عشایر خوزستان به مراتع وابسته است. تخریب این منابع طبیعی به معنای کاهش ظرفیت دامداری، افزایش مهاجرت روستایی، تشدید فقر و فشار بیشتر بر منابع طبیعی باقی‌مانده خواهد بود؛ چرخه‌ای که خود زمینه‌ساز تخریب‌های بعدی می‌شود. 

اکنون بیش از هر زمان دیگری، نگاه به حفاظت از منابع طبیعی باید از یک وظیفه اداری به یک مسئولیت ملی تبدیل شود. سرمایه‌گذاری در پیشگیری، تجهیز نیرو‌های امدادی، آموزش عمومی، مشارکت مردم و اجرای قوانین بازدارنده علیه عوامل انسانی آتش‌سوزی، هزینه نیست؛ بلکه سرمایه‌گذاری برای حفظ امنیت زیست‌محیطی کشور است. 

جنگل‌ها و مراتع خوزستان سرمایه نسل حاضر و آینده‌اند. اگر امروز برای حفاظت از آنها تصمیم‌های جدی، علمی و هماهنگ اتخاذ نشود، فردا تنها خاطره‌ای از این میراث طبیعی باقی خواهد ماند. خاموش کردن شعله‌های آتش ضروری است، اما مهم‌تر از آن، جلوگیری از روشن شدن دوباره آنهاست؛ مسئولیتی که بر دوش دولت، نهاد‌های تخصصی و همه شهروندان قرار دارد.