باشگاه خبرنگاران جوان - محرم در گرگان فقط یک مناسبت مذهبی نیست؛ بخشی از هویت تاریخی این شهر است. کافی است در روز‌های نخست ماه محرم سری به محله‌های قدیمی شهر بزنید؛ از سبزه‌مشهد و سرچشمه گرفته تا میدان، نعلبندان و دیگر بافت‌های تاریخی. پرچم‌های سیاه، صدای نوحه‌هایی که از دل تکایا شنیده می‌شود و مردمی که نسل به نسل آیین‌های عاشورایی را حفظ کرده‌اند، تصویری متفاوت از عزاداری حسینی را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد.

گرگان که سال‌هاست به عنوان «دارالمؤمنین» شناخته می‌شود، یکی از شهر‌هایی است که عزاداری در آن تنها به هیئت‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه در تار و پود زندگی مردم جریان دارد. اینجا محرم از دل محله‌ها آغاز می‌شود و در سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع) به اوج می‌رسد.

پیشینه‌ای به قدمت محله‌های قدیمی شهر

پیشکسوتان هیئت‌های مذهبی معتقدند بسیاری از آیین‌های عزاداری گرگان قدمتی بیش از یک قرن دارند. شکل‌گیری تکایای خانوادگی در محلات قدیمی باعث شده عزاداری محرم در این شهر همواره رنگ و بوی مردمی داشته باشد.

رئیس شورای هیئت‌های مذهبی گرگان و از پیشکسوتان عرصه هیئت‌های مذهبی، گفت: هویت عزاداری گرگان با محله‌های تاریخی آن گره خورده است. در محله سبزه‌مشهد به تنهایی بیش از ۲۰ تکیه فعال وجود دارد که بسیاری از آنها متعلق به خانواده‌های قدیمی گرگانی است و نسل‌های مختلف یک خاندان، مسئولیت برگزاری مراسم عزاداری و اطعام حسینی را بر عهده دارند. این تکایا در واقع بخشی از حافظه تاریخی شهر محسوب می‌شوند؛ مکان‌هایی که در آنها هنوز شیوه‌های سنتی عزاداری حفظ شده و بسیاری از مراسم به همان سبک قدیمی برگزار می‌شود.

سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع)؛ قلب تپنده عزاداری گرگان

اگر طوق‌بندان آغاز محرم در گرگان باشد، سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع) نقطه اوج آن است. علیخانی می‌گوید: دسته‌های عزاداری محله‌های مختلف پس از برگزاری مراسم در تکایا و مساجد، به سمت چهارراه میدان و سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع) حرکت می‌کنند. در این نقطه، دسته‌های مختلف به یکدیگر می‌پیوندند و صحنه‌ای کم‌نظیر از وحدت و همدلی مردم شکل می‌گیرد. این تجمع در شب تاسوعا و عاشورا به اوج خود می‌رسد؛ زمانی که هزاران عزادار از محله‌های مختلف در کنار یکدیگر به سوگواری می‌پردازند.

بسیاری از پیشکسوتان معتقدند سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع) صرفاً یک مکان مذهبی نیست؛ بلکه نماد هویت عزاداری گرگان محسوب می‌شود.

تکایای خانوادگی؛ میراثی که نسل به نسل منتقل شده است

در بسیاری از شهرها، هیئت‌ها محور اصلی عزاداری هستند، اما در گرگان، تکایای خانوادگی همچنان جایگاه ویژه‌ای دارند. در این تکایا، فرزندان و نوادگان بانیان اولیه مراسم، مسئولیت برگزاری برنامه‌ها را بر عهده دارند و همین موضوع باعث شده بسیاری از آیین‌های سنتی بدون تغییر حفظ شوند.

در محله‌های قدیمی، هنوز هم بسیاری از خانواده‌ها در ایام محرم خانه‌ها و تکیه‌های خود را برای پذیرایی از عزاداران آماده می‌کنند. اطعام‌دهی، روضه‌خوانی، سینه‌زنی و برگزاری مراسم سنتی، بخشی از فعالیت‌هایی است که در این تکایا انجام می‌شود.

قدیمی‌ترین هیئت‌ها؛ ستون‌های عزاداری در دارالمؤمنین

فعالان مذهبی گرگان معتقدند برخی از هیئت‌ها و تکایای این شهر قدمتی چند ده ساله و حتی بیش از یک قرن دارند. بخش مهمی از این هیئت‌ها در محله‌های تاریخی مانند سبزه‌مشهد، سرچشمه و میدان فعالیت می‌کنند و همچنان با ساختار سنتی اداره می‌شوند.

علیخانی می‌گوید: امروز بیش از ۷۰۰ هیئت مذهبی در شهرستان گرگان فعالیت دارند که بیش از ۴۵۰ هیئت آنها به صورت رسمی ثبت شده‌اند. با این حال، بسیاری از مجالس عزاداری سنتی در قالب تکایا و مراسم محله‌ای برگزار می‌شوند و در آمار رسمی ثبت نشده‌اند.

طوق‌بندان؛ آیین آغازین محرم

یکی از شاخص‌ترین آیین‌های محرم در گرگان، «طوق‌بندان» است؛ رسمی که از شب سوم محرم در محله‌های مختلف آغاز می‌شود و تا روز‌های تاسوعا و عاشورا ادامه دارد. مدیر کانون تبلیغ دینی و مداحان رضوی و کانون‌های خادمیاران رضوی شهرستان گرگان، طوق را نمادی از علم و پرچم حضرت ابوالفضل العباس (ع) می‌داند و می‌گوید این آیین از گذشته‌های دور در محله‌های مختلف گرگان رواج داشته است.

به گفته علی اسدی، هر محله برای خود طوق و نشانی داشته که بیانگر برپایی عزای سیدالشهدا (ع) بوده است. این سازه که از یک چوب بلند و قطعات فلزی برنجی، مسی یا فولادی تشکیل شده، نمادی از استواری، وفاداری و علمداری حضرت ابوالفضل (ع) به شمار می‌رود. طوق‌ها در طول سال در محل‌های مخصوص نگهداری می‌شوند و با فرا رسیدن ماه محرم، اهالی محله آنها را خارج می‌کنند. سپس با گلاب شست‌وشو داده می‌شوند، پارچه‌ها و شال‌های متبرک مرتب و آماده نصب می‌شوند و همه چیز برای برگزاری آیین طوق‌بندان مهیا می‌شود. پارچه‌های رنگارنگی که بر بدنه طوق‌ها بسته شده‌اند، هر کدام روایتی از حاجتی برآورده شده یا نذری ادا شده را در دل خود دارند.

مدیر کانون تبلیغ دینی و مداحان رضوی گرگان می‌گوید: بسیاری از خانواده‌ها از گذشته تاکنون به نیت شفای بیمار، گشایش در کار، فرزنددار شدن یا رفع گرفتاری، پارچه، روسری یا شالی را به طوق حضرت ابوالفضل (ع) گره می‌زنند و پس از برآورده شدن حاجت خود، نذرشان را ادا می‌کنند. اما طوق‌بندان تنها یک مراسم نمادین نیست؛ این آیین با آداب و رسوم ویژه‌ای همراه است. پیش از نصب طوق، مراسم چاوشی‌خوانی، روضه‌خوانی و شعرخوانی برگزار می‌شود و عزاداران با ذکر نام امام حسین (ع) و حضرت ابوالفضل (ع)، طوق را به سمت مسجد یا تکیه محل حرکت می‌دهند.

اسدی با اشاره به این بخش از مراسم می‌گوید: در گذشته اشعاری ویژه هنگام حرکت طوق خوانده می‌شد و مردم با نوای «یا حسین» پاسخ می‌دادند. پس از نصب طوق در مسجد یا حسینیه، عزاداری‌های محله وارد مرحله‌ای تازه می‌شد و مراسم روضه، نوحه‌خوانی و پذیرایی از عزاداران آغاز می‌شد. خانواده‌ها در کنار طوق‌ها نذورات خود را میان مردم توزیع می‌کنند؛ از شربت و شیرکاکائو گرفته تا غذای نذری و سایر پذیرایی‌هایی که بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ عزاداری در گرگان به شمار می‌رود.

اسدی معتقد است محرم امسال رنگ و بوی متفاوتی نسبت به سال‌های گذشته دارد. وی می‌گوید: اتفاقات ماه‌های اخیر و فضای حماسی شکل‌گرفته در جامعه باعث شده مردم از مدت‌ها قبل به استقبال محرم بروند و شور عزاداری زودتر از همیشه در شهر شکل بگیرد. امسال برخی برنامه‌های عزاداری از محله‌ها به خیابان‌های اصلی شهر کشیده شده است. از نخستین روز‌های محرم، موکب‌های مردمی در نقاط مختلف گرگان برپا شده و برخی از آنها به حسینیه‌های خیابانی تبدیل شده‌اند؛ فضایی که مردم در آن کنار پرچم‌های عزای حسینی می‌ایستند، اشک می‌ریزند و ارادت خود را به اهل بیت (ع) نشان می‌دهند.

نقش زنان در حفظ آیین‌های عاشورایی

مدیرکل تبلیغات اسلامی گلستان، معتقد است زنان از مهم‌ترین عناصر فرهنگ‌ساز و حافظ ارزش‌های عاشورایی هستند. به گفته وی، حضور بانوان در هیئت‌ها، مجالس روضه و به ویژه روضه‌های خانگی، نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا به نسل‌های جدید داشته است.

حجت‌الاسلام عباسعلی گرزین  اعلام کرد:در کنار بیش از یک هزار و ۸۰۰ هیئت مذهبی رسمی استان، صد‌ها مجلس خانگی نیز توسط بانوان برگزار می‌شود که سهم مهمی در ترویج فرهنگ حسینی دارند.

روضه‌های خانگی؛ سنتی که دوباره جان گرفته است

یکی از برنامه‌های مورد توجه محرم امسال در گلستان، توسعه روضه‌های خانگی است. مدیرکل تبلیغات اسلامی گلستان از راه‌اندازی سامانه‌ای برای ثبت درخواست روضه‌های خانگی خبر می‌دهد و معتقد است این مجالس می‌توانند حلقه اتصال نسل جدید با فرهنگ عاشورا باشند.

در بسیاری از محله‌های گرگان نیز روضه‌های خانگی همچنان جایگاه خود را حفظ کرده‌اند و خانواده‌ها با دعوت از مداحان و روحانیون، محافل کوچک، اما تأثیرگذاری برپا می‌کنند.

محرم امسال؛ محرم همبستگی و حضور اجتماعی

از نگاه گرزین، محرم امسال تفاوت‌های محسوسی با سال‌های گذشته دارد. وی معتقد است فضای اجتماعی کشور باعث شده مفاهیم عاشورایی همچون ایثار، مقاومت و فداکاری بیش از گذشته در میان مردم جلوه پیدا کند. به همین دلیل بسیاری از هیئت‌ها و مساجد برنامه‌های خود را به گونه‌ای تنظیم کرده‌اند که عزاداران بتوانند علاوه بر حضور در مجالس سنتی، در تجمع‌های بزرگ مردمی نیز شرکت کنند.

این هماهنگی به گفته وی، نشانه بلوغ اجتماعی و فرهنگی جامعه مذهبی ایران است.

آیین‌هایی که باید حفظ شوند

کارشناسان فرهنگی معتقدند بسیاری از آیین‌های عزاداری گرگان ظرفیت ثبت و معرفی در سطح ملی را دارند. طوق‌بندان، حرکت دسته‌های عزاداری به سمت سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع)، تکایای خانوادگی و برخی شیوه‌های سنتی روضه‌خوانی از جمله میراث ناملموسی هستند که بخش مهمی از هویت فرهنگی این منطقه را تشکیل می‌دهند.

در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای مستندسازی این آیین‌ها انجام شده، اما فعالان فرهنگی معتقدند هنوز ظرفیت‌های بسیاری برای معرفی این میراث ارزشمند وجود دارد.

محرم در گرگان صرفاً مجموعه‌ای از آیین‌های کهن نیست؛ نمایش زنده پیوند نسل‌های مختلف با فرهنگ عاشوراست. اگر روزگاری طوق‌ها در کوچه‌های خاکی محلات قدیمی برافراشته می‌شدند، امروز همان پرچم‌ها در کنار حضور پررنگ جوانان، بانوان و هیئت‌های مردمی همچنان پیام کربلا را زنده نگه داشته‌اند. راز ماندگاری آیین‌های عزاداری گرگان نیز در همین مردمی بودن نهفته است؛ آیین‌هایی که نه با بخشنامه و برنامه‌های رسمی، بلکه با عشق و اعتقاد مردم از گذشته به امروز رسیده‌اند و همچنان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی دارالمؤمنین گرگان را شکل می‌دهند.

در روزگاری که بسیاری از سنت‌های بومی در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند، استمرار طوق‌بندان، تکایای خانوادگی و اجتماع عزاداران در سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع) نشان می‌دهد که محرم در گرگان تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه میراثی زنده و جریان‌ساز برای نسل‌های آینده است.

منبع: مهر