باشگاه خبرنگاران جوان - باد که در گذر‌های تاریخی تخت فولاد می‌پیچد، انگار هنوز صدای شبیه‌خوانانی را با خود دارد که روزگاری بر سکوی تکایا، روایت عطش، غربت و شهادت امام حسین (ع) را برای مردم بازگو می‌کردند؛ هنرمندانی که با سوز صدا و روایت، واقعه عاشورا را از دل تاریخ به جان مردم می‌آوردند.

تعزیه‌خوانی در اصفهان تنها یک نمایش مذهبی نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی این شهر است. هنری که قرن‌ها در دل تکایا، حسینیه‌ها و میدان‌های قدیمی جاری بوده و امروز هم زنده است؛ از دل سنگ‌های خاموش تخت فولاد تا صحنه‌های پرشور محرم و صفر.

تخت فولاد؛ آرامگاه راویان عاشورا

بسیاری از تعزیه‌خوانان و شبیه‌خوانان قدیمی اصفهان در قبرستان تاریخی تخت فولاد به خاک سپرده شده‌اند؛ هنرمندانی که سال‌ها با اجرای مجالس آیینی، حماسه کربلا و مصائب اهل‌بیت (ع) را برای مردم روایت می‌کردند.

در میان این نام‌ها، تکیه آقا سید محمد لطیف خواجویی جایگاه ویژه‌ای دارد؛ از تکایای دوره معاصر که بانی آن پس از وفات در همان تکیه دفن شد؛ آرامگاهی ساده در فضایی که سال‌ها میزبان نقالی، تعزیه‌خوانی و شبیه‌خوانی بوده است.

در همین تکیه، ملا ابراهیم اعظمی و فرزندش ملاعلی، از مشهورترین مخالف‌خوانان اصفهان نیز آرمیده‌اند؛ هنرمندانی که نقش‌های دشوار و اثرگذار مخالف‌خوانی را بر عهده داشتند.

از شکوه تعزیه در قاجار تا ممنوعیت آن در پهلوی

تعزیه‌خوانی در ایران و به‌ویژه اصفهان، هم‌زمان با رسمیت یافتن تشیع در دوره صفویه رونق گرفت و در عصر قاجار به اوج خود رسید.

در دوران ناصرالدین‌شاه و با ساخت تکیه دولت، تعزیه به یکی از مهم‌ترین جلوه‌های آیینی کشور تبدیل شد؛ اما این شکوه در دوره پهلوی با ممنوعیت اجرا، تخریب برخی تکایا و پراکندگی نسخه‌های تعزیه ضربه خورد.

بااین‌حال، تعزیه خاموش نشد. مردم آن را در دل خانه‌ها، تکایا و محافل کوچک زنده نگه داشتند؛ درست همان جایی که سیاست نتوانست به آن نفوذ کند.

محمدتقی تعزیه‌گردان، یکی از چهره‌هایی بود که در همان سال‌های ممنوعیت، مجالس تعزیه را در تکیه خان زنده نگه داشت و چهار فرزندش نیز این میراث را ادامه دادند.

هنری که نسل به نسل زنده‌تر ماند

اکبر اعظمی، فرزند ملاعلی و نوه ملا ابراهیم، از استمرار این سنت خانوادگی می‌گوید؛ سنتی که نه در کتاب‌ها، بلکه سینه‌به‌سینه منتقل شده است.

او می‌گوید: مرحوم ملا ابراهیم در کنار شغل نجاری، در شمرخوانی و آواز هم مهارت داشت و گوشه‌های موسیقی ایرانی را به‌خوبی می‌دانست. تعزیه در آن دوران با سبک خاصی اجرا می‌شد و نسل به نسل منتقل شده است.

به گفته او، ملاعلی نیز در کنار ادامه راه پدر، در نوشتن نسخه‌های تعزیه، خوشنویسی و امور مذهبی میان مردم جایگاه ویژه‌ای داشت؛ نشانه‌ای از پیوند عمیق تعزیه با ادبیات، موسیقی و فرهنگ عمومی جامعه.

سنگ قبری که روایتگر یک هنر است

در تخت فولاد، سنگ مزار ملا آقاجان، از تعزیه‌خوانان اواخر دوره قاجار، یکی از نمونه‌های ماندگار پیوند هنر و آیین است. نقش شمایل حضرت عباس (ع) بر این سنگ، نه‌تنها نشانی از باور مذهبی، بلکه سندی از جایگاه تعزیه در فرهنگ اصفهان است. این سنگ مزار‌ها فقط نشانه مرگ نیستند؛ حافظه زنده نسلی هستند که هنرشان با عشق به اهل‌بیت (ع) گره‌خورده بود.

میراثی که جهانی شد

تعزیه یا شبیه‌خوانی، در سال ۲۰۱۰ به‌عنوان میراث ناملموس ایران در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد؛ اتفاقی که اهمیت این هنر آیینی را فراتر از مرز‌های ایران نشان داد.

امروز، در اصفهان و روستا‌های اطراف آن، همچنان مجالس تعزیه برگزار می‌شود و هنرمندان معاصر، پرچم این هنر را بر دوش می‌کشند.

تعزیه در اصفهان تنها بازگویی یک واقعه تاریخی نیست؛ بازتابی از هویت، ایمان و هنر ایرانی است. هنری که در آن نمایش، موسیقی، حماسه و معنویت در هم می‌آمیزند و هر بار که پرده آن بالا می‌رود، عاشورا دوباره زنده می‌شود.

منبع: فارس