باشگاه خبرنگاران جوان - دریافت هزینه از کشتی‌ها برای عبور از تنگه‌ی هرمز، سرتیتر اخبار این روزهای جهان است. ماجرایی که تحلیل‌گران، زیاد درباره‌ آن صحبت می کنند. حال این سوال مطرح می‌شود که آیا دریافت هزینه برای عبور از گذرگاه‌های آبی امری طبیعی است؟ آیا بقیه‌ کشورها نیز چنین اقداماتی انجام می‌دهند؟

در ادامه بررسی می‌کنیم که کدام تنگه‌های آبی ارزش زیادی دارند. در جهان ۶ تنگه‌ی مهم وجود دارد؛ تنگه‌ مالاکا، تنگه‌ هرمز، باب‌المندب، تنگه‌ بسفر، تنگه داردانل و جبل‌الطارق. تنگه‌هایی که نقش بسیار تاثیرگذاری را در اقتصاد جهانی ایفا می‌کنند. در ادامه ویژگی‌های هر یک از این تنگه‌ها را به همراه شرایط مالی آن‌ها را مرور می‌کنیم.

تنگه چیست؟

تنگه‌ها گذرگاه‌های آبی باریکی هستند که معمولا دو اقیانوس را به هم متصل می‌کنند. بر خلاف کانال‌های آبی، تنگه‌ها پدیده‌های طبیعی هستند و توسط انسان‌ها ساخته نشده‌اند. این تنگه‌ها که قدمتی طولانی دارند، معمولا بر اثر فرسایش و بالا آمدن سطح دریا به وجود آمده‌اند. تنگه‌ها مسیری میانبر برای عبور کشتی‌ها از آبی به آب دیگر محسوب می‌شوند. در واقع با عبور از تنگه‌های آبی، کشتی‌ها مسافت کمتری را طی می‌کنند و هزینه‌ی انتقال بار به دلیل کاهش زمان سفر و کاهش مصرف سوخت به شدت کم می‌شود. عرض تنگه‌ها یکسان نیست و هر کدام مزایا و معایب خاص خود را برای عبور کشتی‌ها فراهم می‌کنند.

کشورهایی که تنگه‌ها را کنترل می‌کنند، معمولا قدرتمند تلقی می‌شوند. این کشورها در تعیین مسیر عبور کشتی‌ها اثر می‌گذارند. هم‌چنین گاهی این کشورها تصمیم می‌گیرند که چه کشتی‌هایی از تنگه‌شان عبور کنند و چه کشتی‌هایی نه!

تنگه‌ی مالاکا

تنگه‌ی مالاکا تنگه‌ای در جنوب شرقی آسیا است که اقیانوس هند را به دریای چین جنوبی وصل می‌کند. در واقع تنگه‌ی مالاکا کوتاه‌ترین مسیر برای سفر کشتی‌ها از شرق آسیا به خاورمیانه و اروپا را فراهم کرده است. تنگه‌ی مالاکا حدود ۹۰۰ کیلومتر طول دارد و توسط دولت‌های اندونزی، تایلند، مالزی و سنگاپور اداره می‌شود. تقریبا یک سوم تجارت جهانی و عبور بیش از یک چهارم نفت دریایی جهان به تنگه‌ی مالاکا وابسته است.  روزانه حدود ۲۰۰ کشتی و سالانه حدود ۹۰هزار کشتی از تنگه‌ی مالاکا عبور می‌کنند. نکته‌ی جالب دیگر درباره‌ی تنگه‌ی مالاکا این است که عملا هیچ راه به صرفه‌ای برای دور زدن این تنگه وجود ندارد.

تا پیش از این، کشتی‌ها برای عبور از تنگه‌ی مالاکا هزینه‌ای پرداخت نمی‌کردند. با این‌حال، در ۲ اردیبهشت ۱۴۰۵، سخنان پوربایا یودی سادوا، وزیر دارایی اندونزی، مجامع جهانی را تحت تاثیر قرار داد. او درباره‌ی این‌که اندونزی ممکن است به دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری از این تنگه فکر کند، صحبت کرد. عوارضی که بین سه کشور اندونزی، مالزی و سنگاپور تقسیم می‌شود. البته پوربایا بعدا توضیح داد که این مساله هنوز در حد یک پیشنهاد است و باید کشورهای سنگاپور و مالزی هم با آن موافقت کنند. ولی این پیشنهاد نشان داد که شاید در آینده‌ای نه‌ چندان دور، کشتی‌ها برای عبور از تنگه‌ی مالاکا هم عوارض پرداخت کنند.

هم‌چنین تایلند نیز به دنبال ساخت یک پل زمینی بین تنگه‌ی مالاکا و خلیج تایلند است. پلی که بین بندرهای دو طرف تنگه‌ی مالاکا اتصال ایجاد خواهد کرد. منابع مختلف حدس می‌زنند که هزینه‌ی ساخت این پل، حدود ۳۱میلیارد دلار خواهد بود. هزینه‌ای که احتمالا از طریق دریافت عوارض از محموله‌های تجاری، جبران خواهد شد.

تنگه‌ی هرمز

همه‌ی ما به خوبی تنگه‌ی هرمز را می‌شناسیم. تنگه‌ی هرمز محل اتصال خلیج فارس و دریای عمان است. مقصد اصلی کشتی‌هایی که از تنگه‌ی هرمز عبور می‌کنند، کشورهای آسیایی چون هند، چین و ژاپن است. این تنگه‌ فضایی مناسب را برای عبور بزرگ‌ترین تانکرهای نفتی جهان را فراهم می‌کند. در سال ۱۴۰۵، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور می‌کرد. این رقم معادل تقریباً ۶۰۰ میلیارد دلار تجارت انرژی در سال است.

تنگه‌ی جبل‌الطارق

تنگه جبل الطارق بین اسپانیا و مراکش قرار داد که محل اتصال آبی قاره‌های اروپا و آفریقا است. هم‌چنین این تنگه، اقیانوس اطلس را به دریای مدیترانه متصل می‌کند. به همین دلیل در تجارت، کشتیرانی و ... نقش مهمی ایفا می‌کند. سالانه حدود صدهزار کشتی از مسیر عبور می‌کنند. بنابراین تقریبا ۱۰٪ از تجارت جهانی به تنگه‌ی جبل‌الطارق بستگی دارد.

تنگه‌های بسفر و داردانل

احتمالا شما هم نمی‌دانید، ولی ترکیه تنها کشوری است که سال‌هاست از طریق تنگه‌های کشور خود درآمد کسب می‌کند. این کشور دو تنگه‌ی مهم دارد: تنگه‌ی بُسفُر و تنگه‌ی داردانِل. تنگه‌ی بسفر، با اتصال دریای سیاه به دریای مرمره در واقع آسیا را از اروپا جدا می‌کند. کشتی‌ها برای دسترسی به کشورهای اطراف دریای سیاه یا سفر به دریای مدیترانه از تنگه‌ی بسفر عبور می‌کنند.

تنگه داردانل نیز گذرگاهی در شمال غربی ترکیه است که دریای اژه را به دریای مرمره متصل می‌کند. در عین حال، این تنگه بخش اروپایی ترکیه را از بخش آسیایی جدا می‌کند. هر دوی این تنگه‌ها در تجارت بین‌المللی نقشی مهم دارند.

ترکیه برای عبور کشتی‌ها از آن‌ها عوارض دریافت می‌کند. طبق مفاد کنوانسیون بین‌المللی مونترو (تصویب در ۱۹۳۶)، ترکیه مجاز به دریافت هزینه از کشتی‌های عبوری از این تنگه‌هاست. هزینه‌ای که هزینه خدمات ناوبری نامیده می‌شود و برای تامین فانوس‌های دریایی، خدمات پزشکی، بازرسی‌های قرنطینه و نجات صرف می‌شود. هم‌چنین پرداخت هزینه برای راهنماها و یدک‌کش‌ها برای کشتی‌های بزرگ مانند تانکرهای نفتی اجباری است.

از سال ۱۹۸۳ تا ۲۰۲۲، هزینه‌ای که ترکیه از کشتی‌ها برای عبور از تنگه‌های بسفر و داردانل دریافت می‌کرد، به ازای هر تن، مبلغ ثابت ۰.۸ دلار بود. با این‌حال، از سال ۲۰۲۲، ترکیه تصویب کرد که این هزینه به صورت سالانه افزایش باید. در سال ۱۴۰۵، این هزینه برای هر تن خالص به ۵.۸۳ دلار رسید.

طبق گزارش‌ها، در سال ۲۰۲۴، در مجموع ۵۱هزار کشتی از این دو تنگه عبور کردند و ۲۲۷.۴ میلیون دلار هزینه پرداخت کردند.  

تنگه‌ی باب‌المندب

تنگه‌ی باب‌المندب آبراهی باریک است که خلیج عدن را به دریای سرخ متصل می‌کند. در واقع باب‌المندب، آفریقا را از شبه جزیره‌ عربستان جدا می‌کند. این تنگه با وجود کوچک بودن، در کنار کانال سوئز، اهمیت غیرقابل انکاری در تجارت دریایی جهانی دارد.

تنگه‌ی باب‌المندب مسیری ضروری برای سفر از اقیانوس هند به مدیترانه محسوب می‌شود. به همین دلیل، این تنگه نقش به‌سزایی را در بخش قابل توجهی از حمل و نقل دریایی بین آسیا و اروپا ایفا می‌کند.

سالانه چندین میلیارد تن بار، از جمله نفت خام و کالاهای تولیدی، از این آبراه باریک عبور می‌کند. کارشناسان برآورد می‌کنند که دور زدن تنگه‌ی باب‌المندب، حدود ۳۰میلیون دلار هزینه برای کشتی‌ها به همراه خواهد داشت. به همین دلیل عبور از این تنگه بر دور زدن آن ترجیح داده می‌شود.

آیا سایر کشورها برای عبور کشتی‌ها از گذرگاه‌های آبی خود هزینه دریافت می‌کنند؟

پاسخ این سوال به این موضوع بستگی دارد که گذرگاه آبی تنگه‌ی طبیعی است یا کانالی که توسط انسان‌ها ساخته شده است. به صورت کلی قواعد بین‌المللی با پرداخت عوارض برای عبور از تنگه‌های طبیعی مخالف است. استثنای این ماجرا، تنگه‌های بسفر و داردانل ترکیه است. البته پس از تنگه‌ی هرمز، در آینده‌ای نه‌چندان دور، تنگه‌ی مالاکا نیز احتمالا چهارمین تنگه‌ای خواهد بود که از کشتی‌ها عوارض دریافت خواهد کرد.  

با این‌حال، پرداخت هزینه از کشتی‌هایی که از کانال‌های مصنوعی عبور می‌کنند، طبیعی است. این هزینه به عنوان جبرانی برای هزینه‌ی ساخت این کانال‌ها در نظر گرفته می‌شود. برای مثال، کانال پاناما را در نظر بگیرید. این گذرگاه که اقیانوس‌های اطلس و آرام را به هم متصل می‌کند، توسط پاناما اداره می‌شود.

دولت پاناما از کشتی‌ها بر اساس اندازه‌ی کشتی، ظرفیت بار و اولویت رزرو، هزینه حمل و نقل دریافت کند. در اقدامی عجیب، ترامپ، پیش از مراسم تحلیف خود، پیشنهاد داده بود که ایالات متحده باید کانال پاناما را پس بگیرد و از آن کسب درآمد کند.

یکی دیگر از کانال‌های مصنوعی دریایی مهم، کانال سوئز است. کانالی که دریای مدیترانه و سرخ را به هم متصل می‌کند. دولت مصر نیز برای  استفاده از زیرساخت‌های کانال، خدمات نگهداری و مدیریت ترافیک از طریق این آبراه باریک، از کشتی‌ها هزینه دریافت می‌کند.

کانال کیل نیز یکی دیگر از کانال‌های مصنوعی جهان است. هر ساله ۲۵هزار تا ۳۰هزار کشتی از این کانال آلمانی عبور می‌کنند. کانالی که دریای بالتیک را به دریای شمال متصل می‌کند. با توجه به افزایش کشتی‌های عبوری از این کانال طی سال‌ها، درآمد دولت آلمان نیز از این کانال افزایش قابل توجهی داشته است.

منبع: تبیان