باشگاه خبرنگاران جوان - در پی پاسخ ایران به تجاوز آمریکا و اسرائیل، یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های انرژی جهان یعنی تنگه هرمز عملاً از چرخه تجارت جهانی خارج شده است؛ گذرگاهی که پیش از این، مسیر انتقال حدود یک‌پنجم گاز طبیعی مایع و نفت جهان بود. این اختلال، همراه با حملات مستقیم به تأسیسات انرژی قطر —به‌ویژه مجتمع «راس لفان»، بزرگ‌ترین مرکز تولید LNG جهان—به توقف یا کاهش شدید تولید گاز منجر شده است. اما پیامد کمتر دیده‌شده این بحران، نه در بازار نفت، بلکه در بازاری بسیار تخصصی‌تر و حساس‌تر آشکار شده: هلیوم.

از آنجا که هلیوم محصول جانبی فرآوری گاز طبیعی است، توقف تولید LNG در قطر—که حدود یک‌سوم هلیوم جهان را تأمین می‌کند—به‌طور مستقیم عرضه جهانی این گاز حیاتی را مختل کرده است. همزمان، بسته‌شدن تنگه هرمز عملاً صادرات همین میزان محدود تولید را نیز متوقف کرده است. نتیجه، حذف ناگهانی نزدیک به یک‌سوم عرضه جهانی هلیوم از بازار بوده؛ شوکی که به‌سرعت زنجیره‌های صنعتی پیشرفته را تحت فشار قرار داده است.

گازی نامرئی با نقشی حیاتی در دنیای دیجیتال

در نگاه اول، هلیوم بیشتر با بالن‌ها یا کاربردهای پزشکی شناخته می‌شود، اما در قلب صنعت نیمه‌هادی، نقشی غیرقابل جایگزین دارد. این گاز در فرآیندهای حساس تولید تراشه—از خنک‌سازی ویفرهای سیلیکونی تا ایجاد محیط‌های فوق‌پاک در مراحل لیتوگرافی—استفاده می‌شود و به‌دلیل ویژگی‌های فیزیکی خاص خود، جایگزین مؤثری ندارد. برخی از پیشرفته‌ترین کارخانه‌های تولید تراشه در جهان، به‌ویژه در شرق آسیا، به جریان پایدار هلیوم با خلوص بالا وابسته‌اند. حتی یکی از معدود تأسیسات تولید «هلیوم با کیفیت نیمه‌هادی» در جهان، در قطر قرار دارد. به همین دلیل، کارشناسان این گاز را به‌عنوان «گلوگاه جدید» در زنجیره تأمین فناوری توصیف می‌کنند؛ عنصری که نبود آن می‌تواند کل فرآیند تولید تراشه را مختل کند.

کشورهایی که در خط مقدم آسیب قرار دارند

بیشترین آسیب‌پذیری در برابر این بحران، متعلق به کشورهایی است که همزمان مصرف‌کننده بزرگ تراشه و وابسته به واردات هلیوم از خاورمیانه هستند.در این میان، کره‌جنوبی یکی از آسیب‌پذیرترین کشورهاست؛ این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۵٪ هلیوم خود را از قطر وارد کرده و شرکت‌هایی مانند سامسونگ و SK hynix به آن وابسته‌اند. تایوان، به‌عنوان قطب جهانی تولید تراشه، بخش قابل‌توجهی از هلیوم مورد نیاز خود را از همین مسیر تأمین می‌کرده و هرگونه اختلال طولانی می‌تواند تولید آن را تحت فشار قرار دهد. ژاپن و چین نیز به‌عنوان واردکنندگان بزرگ گاز و مواد صنعتی، در معرض ریسک مشابه قرار دارند، هرچند برخی از آن‌ها به‌دنبال تنوع‌بخشی به منابع تأمین هستند.در سطحی گسترده‌تر، این بحران کل زنجیره فناوری جهانی—از تولیدکنندگان آمریکایی تا مصرف‌کنندگان اروپایی—را تحت تأثیر قرار می‌دهد، زیرا تولید تراشه به‌شدت متمرکز و وابسته به چند گره جغرافیایی خاص است.

ریسک امنیتی و اقتصادی در آمریکا

تایوان، به‌ویژه از طریق شرکت TSMC بزرگ‌ترین تولیدکننده قراردادی تراشه در جهان است و بخش بزرگی از پیشرفته‌ترین نیمه‌هادی‌های دنیا را تولید می‌کند. غول‌های آمریکایی مانند اپل، انویدیا و AMD به تراشه‌های این شرکت وابسته‌اند.به همین دلیل، این موضوع بیشتر از همه، ایالات متحده را تحت‌تاثیر قرار خواهد دارد. حتی دولت آمریکا اعلام کرده که کمبود ظرفیت داخلی در تولید تراشه‌های پیشرفته یک «ریسک اقتصادی و امنیتی» محسوب می‌شود.

از گاز تا گجت: زنجیره‌ای از افزایش قیمت‌ها

نشانه‌های اولیه این بحران اکنون در بازارها قابل مشاهده است. قیمت هلیوم، در پی توقف تولید در قطر، در برخی معاملات تا دو برابر افزایش یافته و تحلیل‌ها از رشد بیشتر در صورت تداوم بحران خبر می‌دهند. اما اثر اصلی این شوک، به‌صورت تدریجی و زنجیره‌ای منتقل می‌شود.در مرحله نخست، تولیدکنندگان تراشه با افزایش هزینه مواد اولیه و محدودیت در تأمین مواجه می‌شوند. در مرحله بعد، این فشار به افزایش قیمت یا کاهش عرضه تراشه‌ها منجر می‌شود. و در نهایت، مصرف‌کنندگان با افزایش قیمت طیف وسیعی از کالاها—از تجهیزات الکترونیکی گرفته تا خودروها—روبرو خواهند شد.همزمان، اختلال در حمل‌ونقل دریایی و افزایش هزینه‌های لجستیکی، این روند را تشدید کرده و مدل «تولید به‌موقع» در صنعت فناوری را با چالش مواجه ساخته است.

اگر اختلال در تنگه هرمز ادامه یابد، تحلیلگران از احتمال شکل‌گیری موجی از «تورم فناوری» سخن می‌گویند؛ پدیده‌ای که در آن، یک شوک در زنجیره تأمین مواد اولیه، کل اکوسیستم دیجیتال را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

منبع:فارس