در گفتوگو با باشگاه خبرنگاران جوان مطرح شد؛
«همای»؛ روایتی از تکرار تاریخ و صحنهای که گران تمام میشود
«همای» به نویسندگی و کارگردانی ابراهیم رهگذر، روایتی از سه زن در سه دوره تاریخی است که در تالار سایه مجموعه تئاتر شهر روی صحنه میرود.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ دلآرا ودودی - نمایش «همای» که با حضور در جشنواره تئاتر فجر مورد تقدیر قرار گرفت و دیپلم افتخار و تندیس بهترین کارگردانی را به دست آورد، روایتی است که سه زن را در سه دوره تاریخی متفاوت، از جهان اسطورهای شاهنامه تا دوره قاجار و زمان معاصر، در کنار یکدیگر قرار میدهد.
ابراهیم رهگذر، کارگردان این اثر، معتقد است آنچه این سه روایت را به یکدیگر پیوند میدهد، تکرار مشکلات انسانی و بهویژه مواجهه زنان با ساختارهای مردسالارانه در دورههای مختلف است.
ابراهیم رهگذر درباره حضور این اثر در جشنواره میگوید که نمایش اساساً برای حضور در جشنواره تولید نشده بود و از ابتدا قرار بود به اجرای عمومی برسد. به گفته او، پذیرفته شدن نمایش در جشنواره اتفاقی بود که حتی خود گروه نیز انتظارش را نداشت.
او با اشاره به دریافت جایزه بهترین کارگردانی، این اتفاق را موفقیتی مهم برای گروه میداند، اما تأکید میکند که قصد نداشتهاند از حضور در جشنواره و دریافت جایزه به عنوان ابزار تبلیغاتی اصلی نمایش استفاده کنند. به اعتقاد او، در نهایت این خود اثر و ارتباط آن با مخاطب است که باید تعیینکننده باشد
تئاتر در تنگنای اقتصاد
اما بخش مهمی از صحبتهای کارگردان «همای» به اقتصاد تئاتر و دشواری تولید نمایشی با طراحی اجرایی گسترده اختصاص دارد. او میگوید برای تولید این نمایش بیش از ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون تومان هزینه کرده و تاکنون آورده اقتصادی برایش نداشته است. او در توضیح چرایی ادامه دادن تئاتر با وجود چنین هزینههایی، تئاتر را «خلاف» زندگی خود میداند و میگوید شغل دیگری دارد و بخشی از درآمدش از کشاورزی را صرف تئاتر میکند.
به گفته این کارگردان، «تئاتر اقتصادی ندارد» و آنچه بسیاری از هنرمندان را همچنان روی صحنه نگه داشته، عشق به این هنر است. او معتقد است بخش عمدهای از تولیدات نمایشی امروز به دلیل محدودیتهای اقتصادی ناچار به حذف عناصر مختلف اجرایی شدهاند؛ تا جایی که در بسیاری از آثار، دکور، طراحی لباس، موسیقی و نور به حداقل رسیده است.
او با اشاره به شرایط اقتصادی تئاتر میگوید کمکهای دولتی که در سالهای گذشته نیز به اعتقاد او ناقص و همراه با تبعیض بوده، امروز تا حد زیادی از میان رفته و گروهها بیش از گذشته به فروش بلیت وابستهاند. از نگاه او، این شرایط نهتنها بر اقتصاد گروهها، بلکه بر انتخابهای هنری کارگردانان نیز تأثیر گذاشته است.
کارگردان «همای» همچنین معتقد است فشار اقتصادی به نمایشنامهنویسان نیز سرایت کرده است؛ چراکه پایین بودن دستمزد تولید متن، انگیزه برای خلق نمایشنامههای جدی و پرهزینه را کاهش داده و نتیجه آن را میتوان در کمجان شدن بخشی از آثار روی صحنه دید.
سرمایه؛ کمک یا دخالت در هنر؟
یکی دیگر از محورهای اصلی «همای»، مسئله ورود سرمایه به عرصه هنر و تأثیر مناسبات اقتصادی بر تولید آثار است. ابراهیم رهگذر معتقد است سرمایه زمانی میتواند به هنر کمک کند که همراه خود «تفکر سفارشی» نیاورد. او میگوید مشکل زمانی آغاز میشود که سرمایهگذار در برابر پولی که وارد پروژه میکند، برای محتوای اثر نیز تعیین تکلیف کند؛ اینکه هنرمند درباره چه موضوعی بنویسد، چه کسی در اثر بازی کند و محصول نهایی چه شکلی داشته باشد.
به اعتقاد او، در چنین شرایطی از همان ابتدا دست هنرمند برای خلق یک اتفاق تازه بسته میشود. او این مسئله را محدود به تئاتر نمیداند و معتقد است نمونههای مشابه آن را میتوان در سینما، فوتبال و دیگر حوزهها نیز مشاهده کرد.
از نگاه او، هنرمندانی که به لحاظ اقتصادی شرایط ضعیفتری دارند، بیشتر در معرض این فشار قرار میگیرند و اگر نتوانند از استقلال هنری خود دفاع کنند، ناچار به پذیرش خواستههای سرمایهگذار میشوند. او در نهایت تأکید میکند که «هنر سفارشی» در هیچ حوزهای نمیتواند بهسادگی به یک اتفاق هنری درست منجر شود.
سه زن، سه زمان و یک چرخه تکرارشونده
«همای» سه زن را در سه دوره تاریخی روایت میکند؛ ساختاری که به گفته ابراهیم رهگذر با ایده اصلی اثر درباره تکرار تاریخ ارتباط مستقیم دارد. او با اشاره به این باور که انسانها در صورت نشناختن تاریخ، محکوم به تکرار آن هستند، میگوید بسیاری از مشکلاتی که امروز با آنها مواجهیم، در شکلهای مختلف در گذشته نیز وجود داشتهاند.
در این میان، مسئله زنان یکی از مهمترین محورهای مورد توجه نمایش است. رهگذر معتقد است مشکلات زنان تنها به یک جامعه یا کشور خاص محدود نیست و در نقاط مختلف جهان، با تفاوتهایی، همچنان وجود دارد.او میگوید نمایش تلاش کرده است نشان دهد تغییر زمان لزوماً به معنای پایان یافتن مشکلات نیست و برخی از مسائل انسانی در دورههای مختلف با شکلهای تازه دوباره ظاهر میشوند.
از نگاه او، مسئله مردسالاری نیز یکی از همین نمونههاست؛ ساختاری که ریشههای آن را میتوان در تاریخ طولانی جوامع انسانی دنبال کرد و امروز نیز با وجود تغییر شرایط، همچنان به شکلهای مختلف ادامه دارد. او در توضیح این مسئله، به جای استفاده از واژه «مبارزه»، از مفهوم «تلاش» استفاده میکند؛ تلاشی برای رسیدن به چیزی که وجود نداشته یا بازپسگیری چیزی که زمانی وجود داشته است.
تئاتر؛ فقط شنیدنی نیست
ساختار «نمایش در نمایش» و جابهجایی میان سه جهان و سه زمان، یکی دیگر از ویژگیهای «همای» است. کارگردان اثر میگوید هدفش از انتخاب این فرم، پیچیده کردن روایت نبوده، بلکه تلاش کرده از ظرفیتهای تصویری تئاتر بیشتر استفاده کند. او معتقد است محدودیت اقتصادی باعث شده بخش قابل توجهی از تئاتر امروز به «مجموعهای از حرف و روایت» تبدیل شود، در حالی که ساختن تصویر روی صحنه هزینهبر است.
به همین دلیل، در «همای» تلاش کرده است با استفاده از فرم نمایش در نمایش، تصاویر بیشتری خلق کند و علاوه بر گوش مخاطب، «چشم و نگاه تماشاگر» را نیز درگیر کند.
با این حال، او موفقیت این انتخاب فرمی را وابسته به ارتباط مخاطب با اثر میداند: اگر تماشاگر در میان این جابهجاییها از قصه دور شود و نتواند منظور اثر را دریافت کند، از نظر او این فرم به شکست منجر شده است؛ اما اگر مخاطب با داستان همراه شود و تصاویر و مضمون نمایش را دریافت کند، انتخاب فرم به هدف خود رسیده است.
درخواست یک نقد صادقانه
بخش پایانی صحبتهای ابراهیم رهگذر، کارگردان «همای»، به مسئله نقد تئاتر اختصاص دارد. او با انتقاد از تبلیغات برخی بلاگرهای اینستاگرامی و همچنین نظرهای غیرواقعی در فضای مجازی، بر ضرورت نقد مستقل و صادقانه آثار تأکید میکند.
او از خبرنگاران و منتقدان میخواهد اگر اثری را ضعیف میدانند، بدون ملاحظه آن را بیان کنند؛ چراکه مخاطب برای خرید بلیت و تماشای یک نمایش هزینه میکند و باید بداند قرار است چه چیزی ببیند. به اعتقاد او، حتی یک نقد منفی میتواند برای یک گروه جوان مفید باشد و به آنها کمک کند اشتباهاتشان را در آثار بعدی اصلاح کنند.
او در پایان میگوید گروه «همای» گروهی جوان است و اعضای آن چهرههای شناختهشدهای نیستند؛ با این حال تلاش میکنند در شرایط دشوار اقتصادی تئاتر روی صحنه بمانند. برای این گروه، ماندن در تئاتر بیش از آنکه یک انتخاب اقتصادی باشد، حاصل علاقهای است که سالهاست آنها را در این مسیر نگه داشته است.
ابراهیم رهگذر تأکید میکند که همچنان به مفهوم تکرار در نمایش باور دارد؛ تکرار اشتباهاتی که انسان در طول تاریخ بارها مرتکب شده و شاید یکی از مهمترین درسهای هنر، تلاش برای کمتر تکرار کردن همین اشتباهات باشد.
