باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - آیین گِل‌مالی یکی از شناخته‌شده‌ترین و منحصربه‌فردترین مراسم سوگواری محرم در ایران است که در استان لرستان، به‌ویژه در خرم‌آباد، در روز عاشورا برگزار می‌شود. این آیین که ریشه‌ای عمیق در فرهنگ و سنت‌های قوم لر دارد، ترکیبی از باور‌های مذهبی، رسوم کهن سوگواری و احساسات جمعی مردم این سرزمین است. در گِل‌مالی، عزاداران با آغشته کردن سر، صورت و لباس خود به گل، نهایت اندوه و همدردی خویش را با مصائب امام حسین (ع) و شهدای کربلا به نمایش می‌گذارند. 

پژوهشگران فرهنگ عامه معتقدند که گل‌مالی پیش از آنکه به مراسم عزاداری محرم پیوند بخورد، در سنت‌های سوگواری مردم لر جایگاه ویژه‌ای داشته است. در گذشته، هنگامی که فردی از خانواده یا طایفه از دنیا می‌رفت، بازماندگان برای نشان دادن شدت اندوه خود بر سر و شانه‌هایشان خاک و گل می‌ریختند. این رفتار نمادین بیانگر آن بود که انسان از خاک آفریده شده و در نهایت به خاک بازمی‌گردد. با گسترش فرهنگ عاشورایی، این سنت بومی در خدمت سوگواری برای امام حسین (ع) قرار گرفت و به یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های عزاداری محرم تبدیل شد. 

در فرهنگ لرستان، گل تنها ترکیبی از آب و خاک نیست؛ بلکه نشانه‌ای از فروتنی، ماتم و همدلی است. عزاداری که خود را گِل‌آلود می‌کند، در حقیقت می‌خواهد بگوید که در برابر عظمت مصیبت عاشورا هیچ آرایش و جلوه ظاهری معنا ندارد. گِل نماد فرو ریختن غرور انسانی و یکی شدن با خاکی است که شهیدان بر آن افتاده‌اند. 

از سوی دیگر، این عمل یادآور جمله‌ای است که در فرهنگ سوگواری لر‌ها رواج دارد: «با این مصیبت به خاک نشستیم.» بنابراین گل‌مالی را می‌توان زبانی غیرکلامی برای بیان اندوهی دانست که واژه‌ها از توصیف آن ناتوان‌اند. 

آمادگی برای گل‌مالی از شب تاسوعا آغاز می‌شود. در بسیاری از محله‌ها و تکیه‌ها، حوضچه‌هایی از گل تهیه می‌شود. خاک نرم را با آب مخلوط می‌کنند تا گِلی یکدست به دست آید. صبح عاشورا، پیش از آغاز دسته‌های عزاداری، مردم به این محل‌ها مراجعه کرده و بدن یا لباس‌های خود را به گل آغشته می‌کنند. 

پس از گل‌مالی، عزاداران معمولاً در کنار آتش‌هایی که از پیش روشن شده‌اند می‌ایستند تا گل روی لباس‌هایشان خشک شود. این صحنه یکی از مشهورترین تصاویر عاشورای لرستان است؛ مردان و زنانی با لباس‌های گل‌آلود که در میان دود آتش و نوای نوحه‌های محلی، خود را برای عزاداری آماده می‌کنند. 

اگرچه تصویر رایج گل‌مالی بیشتر مردان را نشان می‌دهد، اما زنان نیز در این آیین حضور فعالی دارند. بسیاری از زنان به نشانه همدردی با مصائب خاندان امام حسین (ع)، به‌ویژه حضرت زینب (س)، بر چادر یا سر خود گل می‌مالند. مردان نیز لباس‌های سیاه خود را به گل آغشته کرده و با همان پوشش در مراسم عزاداری و نماز ظهر عاشورا شرکت می‌کنند 

از سنتی کهن تا میراث ملی؛ گِل‌مالی بخشی از حافظه تاریخی مردم دیار لرستان 

رئیس بنیاد ایران‌شناسی  لرستان در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما با اشاره به پیشینه تاریخی آیین گل‌مالی در ایام تاسوعا و عاشورای حسینی، این سنت را یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های پیوند فرهنگ ایرانی با فرهنگ عاشورایی دانست و گفت: آیین گل‌مالی در لرستان تنها یک مراسم عزاداری نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی، هویت فرهنگی و نظام معنایی مردم این سرزمین به شمار می‌رود.

مجتبی رومانی اظهار کرد: بررسی‌های تاریخی، مردم‌شناختی و متون کهن نشان می‌دهد سنت آغشته شدن به خاک و گل در هنگام سوگواری، سابقه‌ای دیرینه در فرهنگ ایرانی دارد و نمونه‌های آن را می‌توان در روایت‌های اساطیری و حماسی ایران مشاهده کرد.

وی افزود: در فرهنگ ایران باستان، خاک نماد بازگشت انسان به اصل خویش و نشانه‌ای از نهایت اندوه در فقدان عزیزان بوده است. به همین دلیل در سوگ شخصیت‌های بزرگ و پهلوانان، مردم با خاک‌آلود کردن سر و روی خود، عمق تأثر و اندوهشان را به نمایش می‌گذاشتند.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی لرستان با بیان اینکه این سنت کهن پس از ورود اسلام و گسترش فرهنگ تشیع در ایران، با مفاهیم عاشورایی پیوند خورده است، تصریح کرد: مردم لرستان آیین گل‌مالی را به عنوان عالی‌ترین و عمیق‌ترین شکل عزاداری برای حضرت امام حسین (ع) حفظ کرده‌اند و آن را نسل به نسل به آیندگان منتقل کرده‌اند.

رومانی خاطرنشان کرد: مراسم گل‌مالی از روز‌های ابتدایی دهه محرم آغاز می‌شود و در روز تاسوعا با آماده‌سازی حوضچه‌های گل و مهیا کردن فضای عزاداری به اوج آمادگی می‌رسد. در روز عاشورا نیز عزاداران با حضور در تکیه‌ها و حسینیه‌ها، بدن و لباس‌های خود را به گل آغشته کرده و در دسته‌های عزاداری شرکت می‌کنند.

وی ادامه داد: آنچه این آیین را از بسیاری از مراسم‌های سوگواری متمایز می‌کند، مشارکت گسترده همه اقشار جامعه است. در روز عاشورا هیچ تفاوتی میان افراد جامعه دیده نمی‌شود و همه، از پیر و جوان گرفته تا کارگر، استاد دانشگاه، روحانی و پزشک، در کنار یکدیگر در سوگ سیدالشهدا (ع) عزاداری می‌کنند.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی لرستان با اشاره به ابعاد فرهنگی این سنت اظهار داشت: گل‌مالی علاوه بر جنبه مذهبی، یک سرمایه ارزشمند مردم‌شناختی است که بخشی از هویت قوم لر را نمایندگی می‌کند. این آیین بیانگر شیوه مواجهه مردم این منطقه با مفهوم سوگ، فقدان و وفاداری به ارزش‌های دینی و فرهنگی است.

وی افزود: در فرهنگ لرستان، گل نماد نهایت اندوه و فروتنی در برابر مصیبت است و هنگامی که عزاداران در روز عاشورا خود را گل‌آلود می‌کنند، در واقع به زبان نمادین اعلام می‌کنند که در غم از دست دادن عزیزترین انسان تاریخ اسلام، حضرت اباعبدالله الحسین (ع)، سوگوار هستند.

رومانی با اشاره به ثبت ملی آیین گل‌مالی گفت: ثبت این سنت در فهرست میراث ناملموس کشور گامی مهم در جهت صیانت از این میراث ارزشمند بوده است، اما حفاظت از آن تنها با ثبت رسمی محقق نمی‌شود و نیازمند مستندسازی، پژوهش، آموزش و انتقال صحیح آن به نسل‌های آینده است.

وی تصریح کرد: در سال‌های اخیر رسانه‌های داخلی و خارجی توجه ویژه‌ای به آیین گل‌مالی نشان داده‌اند و تصاویر این مراسم در سطح جهانی منتشر شده است. این موضوع فرصتی مناسب برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی لرستان به شمار می‌رود.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی لرستان در پایان تأکید کرد: عاشورا در لرستان تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه عرصه‌ای برای تجلی پیوند عمیق تاریخ، فرهنگ و باور‌های مردم این دیار است. آیین گل‌مالی نیز به عنوان یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های این پیوند، همچنان زنده و پویا باقی مانده و هر ساله شکوهی تازه از ارادت مردم لرستان به نهضت حسینی را به نمایش می‌گذارد 

موسیقی سوگ و نوحه‌های محلی 

یکی از عناصر مهم آیین گل‌مالی، موسیقی آیینی لرستان است. نوای سرنا و دهل با آهنگ‌های حزن‌انگیز موسوم به «چَمَری» فضای شهر و روستا را دربرمی‌گیرد. این موسیقی که در فرهنگ لر برای سوگواری کاربرد دارد، در عاشورا حال و هوایی ویژه پیدا می‌کند و احساس اندوه جمعی را تشدید می‌کند. نوحه‌های لری نیز نسل به نسل منتقل شده و بخشی از حافظه فرهنگی مردم منطقه را شکل داده‌اند

گل‌مالی تنها یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم لرستان به شمار می‌رود. در روز عاشورا، تفاوت‌های اجتماعی، اقتصادی و قومی رنگ می‌بازد و همه در هیئت عزادارانی یکسان ظاهر می‌شوند. گل، لباس مشترک همه است؛ از کودک و نوجوان گرفته تا پیرمردان و بزرگان طوایف. 

این همبستگی اجتماعی باعث شده است که آیین گل‌مالی به نمادی از وحدت و انسجام جامعه لرستان تبدیل شود. بسیاری از خانواده‌ها حضور در این مراسم را وظیفه‌ای معنوی و میراثی فرهنگی می‌دانند که باید به نسل‌های آینده منتقل شود. 

برخی پژوهشگران و گزارشگران فرهنگی از گل‌مالی به عنوان «خاکی‌ترین آیین عاشورایی» یاد کرده‌اند؛ زیرا در این مراسم انسان به معنای واقعی کلمه با خاک درمی‌آمیزد تا اندوه خود را نشان دهد. در کمتر نقطه‌ای از جهان اسلام می‌توان نمونه‌ای یافت که سوگ و ماتم تا این اندازه با عناصر طبیعی و فرهنگ بومی پیوند خورده باشد. 

آیین گل‌مالی لرستان یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های فرهنگ عاشورایی ایران است؛ آیینی که در آن آب، خاک، موسیقی، سوگواری و ایمان در هم می‌آمیزند. این سنت نه‌تنها بیانگر عشق و ارادت مردم لرستان به امام حسین (ع) است، بلکه سندی زنده از پیوند میان فرهنگ بومی و باور‌های دینی به شمار می‌رود. گل‌مالی نشان می‌دهد که چگونه یک جامعه می‌تواند اندوه تاریخی و مذهبی خود را در قالب آیینی ماندگار، هنرمندانه و عمیق به نسل‌های بعد منتقل کند؛ آیینی که هر سال در صبح عاشورا، لرستان را به سرزمین خاک، اشک و عشق تبدیل می‌کند.