باشگاه خبرنگاران جوان - مانی رمزی فوق تخصص خون و سرطان بزرگسالان و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، در خصوص سلول‌های بنیادی خونساز و اهمیت اهدای این سلول‌های حیاتی، اظهار کرد: سلول‌های بنیادی خونساز نقشی کلیدی در درمان بسیاری از بیماری‌های خونی، ایمنی و متابولیکی ایفا می‌کنند و اهدای آن ها، هدیه‌ای ارزشمند برای نجات جان بیماران است.

توضیح دهید که سلول‌های بنیادی خونساز دقیقاً چه هستند و چه اهمیتی در بدن دارند؟

سلول‌های بنیادی خونساز، که به آن‌ها Hematopoietic Stem Cells نیز گفته می‌شود، سلول‌های بسیار ویژه‌ای در بدن هستند. این سلول‌ها قابلیت این را دارند که انواع مختلف سلول‌های خونی را تولید کنند؛ از جمله گلبول‌های قرمز که اکسیژن را حمل می‌کنند، گلبول‌های سفید که با عفونت‌ها مبارزه می‌کنند و پلاکت‌ها که به انعقاد خون کمک می‌کنند. در واقع، این سلول‌ها کارخانه تولید سلول‌های خونی بدن ما هستند.

چه شرایطی باعث می‌شود که این سلول‌های حیاتی در بدن آسیب ببینند و نیاز به پیوند پیدا کنند؟

در بیماری‌های مختلفی مانند انواع سرطان‌های خون مانند لوسمی و لنفوم، بیماری‌های نقص ایمنی که سیستم دفاعی بدن ضعیف است، و همچنین برخی بیماری‌های ارثی و متابولیکی که در آنها نقص ژنتیکی وجود دارد، این سلول‌های بنیادی به شدت آسیب می‌بینند و یا از بین می‌روند.

همچنین، بیمارانی که تحت شیمی درمانی‌های قوی برای درمان سرطان قرار می‌گیرند، جمعیت این سلول‌های بنیادی در بدنشان به شدت کاهش می‌یابد.

در تمام این موارد، پیوند سلول‌های بنیادی خونساز می‌تواند جایگزین مناسبی برای سلول‌های آسیب‌دیده باشد و به درمان بیماری کمک شایانی کند.

با توجه به افزایش بیماری‌ها، پیوند سلول‌های بنیادی چقدر می‌تواند امیدبخش باشد؟

با وجود اینکه این بیماری‌ها اغلب مزمن و درمان آنها دشوار است، اما پیوند سلول‌های بنیادی خونساز دریچه امیدی روشن را برای بیماران و خانواده‌هایشان فراهم کرده است. این پیوند می‌تواند کیفیت زندگی بیماران را به طور چشمگیری بهبود بخشد و در بسیاری از موارد، منجر به بهبودی کامل شود.

اهدای سلول‌های بنیادی از چه منابعی صورت می‌گیرد و چه کسانی می‌توانند اهدا کننده باشند؟

سلول‌های بنیادی خونساز معمولاً از ۳ منبع اصلی تهیه می‌شوند: مغز استخوان، خون بند ناف و خون محیطی. اهدای سلول‌های بنیادی می‌تواند از اعضای خانواده مانند خواهر یا برادر سالم یا از افراد غیرخویشاوند که بیشترین شباهت ژنتیکی را با بیمار دارند، صورت گیرد. اهدای سلول‌های بنیادی، مانند اهدای خون، یک عمل بسیار خداپسندانه و ارزشمند است که مستقیماً به نجات جان انسان‌ها کمک می‌کند.

شرایط لازم برای اهدای سلول‌های بنیادی را برای علاقه‌مندان شرح دهید.

برای اهدای سلول‌های بنیادی، فرد اهداکننده باید شرایط خاصی داشته باشد تا هم سلامت خودش تضمین شود و هم سلول‌های اهدایی کیفیت لازم را داشته باشند. این شرایط شامل موارد زیر است:

- سن اهدا کننده بین ۱۸ تا ۴۵ سال باشد.

-سابقه بیماری‌های جدی مانند قلبی - عروقی، کلیوی یا کبدی نداشته باشد.

-اضافه وزن قابل توجه نداشته باشد.

-سابقه بیماری‌های مزمن و صعب‌العلاج مانند سرطان، دیابت یا بیماری‌های خودایمنی را نداشته باشد.

-آلودگی به ویروس‌ها و انگل‌های خونی مانند HIV، هپاتیت B و C، و مالاریا در او تایید نشده باشد.

مراحل اهدای سلول بنیادی خونساز چگونه است؟

روند اهدای سلول بنیادی شامل چند مرحله کلیدی است:

۱. تکمیل پرسشنامه سلامت و رضایت‌نامه: ابتدا، اهداکننده باید پرسشنامه‌ای را در خصوص وضعیت سلامت عمومی خود تکمیل کرده و رضایت‌نامه آگاهانه را امضا کند.

۲. نمونه خون برای بررسی HLA: سپس، یک نمونه خون گرفته می‌شود تا وضعیت آنتی‌ژن‌های لکوسیت انسانی (HLA) که نشان‌دهنده شباهت ژنتیکی با بیمار است، بررسی شود.

۳. تماس با اهداکننده مناسب: در صورت وجود بیمار نیازمند پیوند و تطابق HLA، با فرد اهداکننده مناسب تماس گرفته می‌شود.

۴. معاینه پزشکی: قبل از اهدای نهایی، یک معاینه پزشکی کامل برای اطمینان از سلامت اهداکننده انجام می‌شود.

روش اهدای سلول بنیادی از خون محیطی چگونه است و آیا عوارض خاصی دارد؟

اهدای سلول بنیادی از خون محیطی یک روش غیرتهاجمی و بدون نیاز به جراحی است. در این روش، فرد اهداکننده برای چند روز متوالی دارویی به نام G-CSF دریافت می‌کند.

 این دارو باعث می‌شود که سلول‌های بنیادی از مغز استخوان به جریان خون محیطی منتقل شوند و تعدادشان افزایش یابد. در روز تعیین شده، خون از یک بازوی فرد گرفته شده، از دستگاهی عبور می‌کند که سلول‌های بنیادی را جدا می‌کند، و سپس خون بدون سلول‌های بنیادی، به بازوی دیگر بازگردانده می‌شود (این فرآیند آفرزیس نام دارد).

ممکن است فرد اهداکننده طی چند روز قبل از اهدای نهایی، عوارض خفیفی مانند سردرد، درد استخوان یا عضلانی را تجربه کند که اینها ناشی از داروی G-CSF است و معمولاً به زودی پس از اهدای سلول‌ها برطرف می‌شوند.

آیا عوارض جدی برای اهدای سلول بنیادی گزارش شده است؟

تا کنون عوارض جدی و دائمی برای اهدای سلول بنیادی خونساز گزارش نشده است. اکثر عوارضی که ممکن است رخ دهد، موقتی و خفیف هستند و فرد اهداکننده به سرعت به وضعیت عادی خود بازمی‌گردد.

اگر هموطنان علاقه‌مند به عضویت در شبکه ملی اهداکنندگان سلول‌های بنیادی هستند، چه باید بکنند؟

از افرادی که تمایل به مشارکت در این امر خداپسندانه دارند، دعوت می‌کنم که به مرکز پذیره‌نویسی سلول‌های بنیادی خونساز در شیراز مراجعه کنند. این مرکز در میدان نمازی، مجتمع تخصصی و فوق تخصصی شهید مطهری، آزمایشگاه ایمنی‌شناسی و سیتوژنتیک واقع شده است. همچنین، برای کسب اطلاعات بیشتر و ثبت‌نام، می‌توانند به وبسایت شبکه ملی اهداکنندگان سلول‌های بنیادی به آدرس www.hla.behdasht.gov.ir مراجعه کنند. اهدای شما می‌تواند زندگی یک هموطن را نجات دهد.

منبع: روابط عمومی معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شیراز