مروری بر زندگی امام شهید؛ از شاگردی امام (ره) تا زعامت جهان اسلام
مسیر زندگی امام خامنهای از آشنایی با امام خمینی (ره)، سالهای تحصیل و مبارزه تا تجربههای زندان، مجموعهای از عوامل فکری و عملی را در ایشان شکل داد.
باشگاه خبرنگاران جوان - در جریان پرپیچ و خم تاریخ، گاه شخصیتهایی پدید میآیند که نقش آنان در جهان بیبدیل است، این افراد خواه در عرصه سیاست، اندیشه یا رهبری اجتماع به واسطه تصمیم ها، دیدگاه ها و تاثیراتشان بخشی از روند تحولات جهان را شکل میدهند. در این میان امام شهید آیت الله سیدعلی خامنهای از چهرههای اثرگذار در تاریخ معاصر ایران و جهان به شمار می آیند؛ شخصیتی که سال ها در عرصه های مختلف سیاسی و اجتماعی حضور داشته و نقش مهمی در تحولات جمهوری اسلامی ایران در منطقه و جهان و همچنین مبارزه و مقابله با استکبار جهانی داشتهاند.
پرداختن به زندگی، دیدگاه ها و فعالیتهای ایشان فرصتی برای شناخت بهتر ایشان است. در گفتوگویی تفصیلی که با دکتر داریوش صفرنژاد، استاد دانشگاه و کارشناس مسائل سیاسی و روابط بین المللی داشتم به بیان بخشی از خصال فردی و رفتاری رهبر شهید پرداخته است امید که بیان این مسائل مسیر حق و حقیقت را برای عدالت خواهان جهان روشن کند.
سؤال: اگر بخواهیم شخصیت رهبر شهیدمان را در چند ویژگی اصلی خلاصه کنیم، مهمترین خصوصیات فردی و فکری که ایشان را به رهبری اثرگذار تبدیل کرد چه بود؟ آیا در جهان اسلام و غیر اسلام شخصیتی با ویژگیهایی مشابه ایشان وجود دارد؟
سیمای یک رهبر اثرگذار؛ مروری بر چهار دهه مدیریت، معنویت و سادهزیستی
صفرنژاد: ویژگی های های ایشان بیشمار است و نمی توان به چند مورد بسنده کرد اما تلاش میکنم که چندین مورد از خصوصیات فردی و رفتاری ایشان را با توضیح مختصر بیان کنم، ایشان بینش و چشمانداز بسیار قوی و عمیقی نسبت به مسائل داشتند، صداقت و درستکاری از صفات ایشان بود؛ امری که بیشک ریشه در اعتقادات اصیل و اسلام ناب در وجود رهبرمان داشت. ویژگی بعدی، علاقهمندی، استمرار و جدیت در مطالعه بود. امام خامنهای شهید، بخش قابلتوجهی از عمر پربرکتشان را به مطالعه میگذراندند و در حوزههای مختلف، مطالعاتی عمیق، مستمر، گسترده و بهروز داشتند و حقیقتاً «آگاه به زمان» بودند.ویژگی بعدی اشراف امام خامنهای بر امور الهی و اعتقادی بود. ایشان مرجع تقلید بودند و در کنار تمام مسئولیتها، درس و بحثشان همیشه برقرار بود. سه دوره دهساله، هر دوره با بیش از هزار نفر شاگرد درس خارج که معادل مقطع دکتری محسوب میشود، برگزار کردند. در این میان نیز نسبت به مسائل اعتقادی و اسلامی بهروز بودند و در پاسخ به استفتائات داخلی و خارجی عملکردی دقیق و موفق داشتند. حتی مشاهده میکنیم که برخی از فتاوای ایشان به الگوی سایر مراجع تقلید در جهان اسلام و تشیع تبدیل شد و رویههایی را پایهگذاری کردند؛ بهویژه در بینالمللی کردن حوزه اجرایی اسلام که شاید در طول تاریخ پس از معصومین (ع)، کمنظیر بوده است. پس از امام خمینی (ره) نیز این ویژگی برجسته در ایشان برای معرفی عملی احکام در عرصه بینالملل نمایان بود.
از دیگر خصوصیات رهبر شهیدمان تواضع و فروتنی بسیار بالا بود. ایشان بهصورت مستمر با تمام اقشار جامعه در ارتباط بودند. دیدارهای مداوم با خانوادههای شهدا، هنرمندان، سرآمدان کشور، ورزشکاران، نخبگان علمی، متخصصان، جوانان نخبه، فعالان دانشبنیان، و گروهها و صنوف مختلف طی سی و هفت سال رهبری پربرکتشان برقرار بود.
ساده زیستی امام شهید در بین رهبران هم عصر بی نظیر بود
در ادامه باید به ویژگی بعدی یعنی سادهزیستی ایشان اشاره کنم. با وجود آنکه میتوانستند از امکانات حداقلی بیشتری بهره ببرند، همان را نیز برای خودشان دریغ میکردند. سادهزیستی ایشان واقعاً زبانزد بوده، هست و خواهد بود. شاید بتوان گفت در میان رهبران همعصر خود در جهان، فردی با این سطح از سادهزیستی وجود نداشت. در هیچ زمینهای نقطه تاریکی در زندگی ایشان سراغ نداریم.ویژگی بعدی تسری همین سادهزیستی و سلامت به خانواده بود در تربیت فرزندانشان بسیار موفق بودند. ایشان شش فرزند داشتند؛ چهار پسر و دو دختر که یکی از دخترانشان هم همراه ایشان در روز نهم اسفند سال گذشته به شهادت رسیدند. پسرانشان نیز از علما و افراد سرآمدند. یکی از همین فرزندان که در کنار رهبر شهید تربیت یافته بود، بهدرستی بهعنوان رهبر جدید انتخاب شد؛ انتخابی که محصول سی و هفت سال تربیت در کنار آن شخصیت شهید بود و تصمیم درستی از سوی مجلس خبرگان بود.
توانایی ایشان در برقراری ارتباط مؤثر در سطح کشور و حتی با رهبران دنیا بود را می توانم به عنوان خصوصیت بعدی امام خامنه ای عنوان کنم . طی چهلوهفت سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، چه در دوران هشتساله ریاستجمهوری، چه در دوران سیوهفتساله رهبری و چه در دیگر مسئولیتها، بسیار توانمند عمل کردند. تقریباً همه کسانی که با ایشان ملاقات داشتهاند، اذعان به این توانایی ایشان کردهاند.خصوصیت بعدی علم و توانایی ایشان در مسائل تخصصی روز دنیا، حکمرانی، و امور اجرایی در داخل و عرصه بینالملل بود. این ویژگی تا حدی ریشه در تجارب کاری ایشان پیش از رهبری داشت و موجب شد در بسیاری از جزئیات امور اجرایی کشور هم صاحب علم باشند و هم صاحب تجربه باشند.
گفتمان انقلاب اسلامی در دوره رهبری امام خامنه ای به تکامل رسید
شجاعت و جسارت ایشان زبانزد همه است، گفتمان مقاومت و تکامل آن که بنیانگذار آن امام خمینی (ره) و همان گفتمان انقلاب اسلامی است، در دوره رهبری ایشان به نقطه استکمال رسید. امروز گفتمان انقلاب اسلامی که همان گفتمان مقاومت است به یک گفتمان فراملی و جهانی تبدیل شده است موضوعی که مرهون توانمندیهای رهبر شهیدمان است.
ارتباط مؤثر و مستمر با سطوح کارشناسی کشور یکی از ویژگی های برجسته ایشان بود. چه در دوران ریاستجمهوری و چه در دوران رهبری، با کارشناسان حوزههای مختلف، علاوه بر دولتمردان، ارتباط داشتند. مشورت میگرفتند و مشورت می کردند و نظرات مختلف و متفاوت با نظرات خودشان را برای تصمیمسازی و تصمیمگیری در نظر میگرفتند. ایشان در دوران رهبری و حتی پیش از آن، بهصورت ناشناس و بدون تشریفات به دیدار خانوادههای شهدا میرفتند و دعای خیر آنان را همراه داشتند. در مناسبات مختلف نیز در مزار شهدا حضور پیدا میکردند و همواره به خانوادههای شهدا ارادت ویژهای داشتند.اگرچه نظرات شخصی خود را در جمع عمومی بیان میکردند، اما هرگز آن را بر روند اجرایی کشور تحمیل نمیکردند. جمهوریت نظام را همواره در نظر داشتند. با دولتمردان و ارکان اجرایی کشور جلسات مفصل برگزار میکردند و میگفتند «من یک رأی هستم». در نهایت رأیگیری میشد و رأی غالب مبنای مشی اجرایی کشور قرار میگرفت. این تفاوت مهمی بود که جایگاه ایشان را از یک حاکم مطلقگرا جدا میکرد؛ هرگز به دنبال تحمیل نظر شخصی نبودند هرچند شجاعانه دیدگاه خود را بیان میکردند.
رفتار تربیتمحور ایشان ویژگی دیگری از ایشان بود، همانگونه که امام خمینی (ره) پایهگذار آن بودند ایشان در مسیر تکامل و استکمال آن حرکت کردند و موجب رشد جامعه شدند. یکی از نشانههای این موضوع آن است که پس از شهادت امام خامنه ای، کشور دچار ناآرامی یا اختلال نشد و امور بهدرستی ادامه یافت. همچنین با وجود شهادت برخی فرماندهان در جنگهای اخیر و برخی مدیران ارشد اجرایی هیچ خللی در روند امور کشور ایجاد نشد. این نظم و ثبات، خروجی سالها زحمت رهبر شهیدمان در تربیت جامعه بود و نشان داد که این تربیت تا چه اندازه مؤثر بوده است.
شخصیتی چندبُعدی؛ از سعهصدر و ادبیات تا معنویت و مدیریت
در ادامه، از دیگر ویژگیهای رهبر شهیدمان میتوان به سعهصدر بالای ایشان اشاره کرد؛ صبر و حوصلهای که داشتند، جدیت و پشتکاری که در به سرانجام رساندن مسائل و حل مشکلات کشور از خود نشان میدادند اشاره کرد. ایشان در گوش دادن به مشکلات مردم دقت نظر داشتند و در دیدار با اقشار مختلف، بهویژه جوانان و دانشجویان، شنوندهای بسیار خوب بودند.باز هم یکی از خصوصیات منحصربهفرد ایشان در میان رهبران دنیا، ادیب بودن ایشان بود. ایشان شاعر، نویسنده و اهل ذوق بودند و در حوزههای مختلف هنری توانمندی داشتند. در طول نزدیک به چهار دهه زعامت خود و حتی پیش از آن پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دیدارهای مستمری با نویسندگان، اساتید، شعرا و ادیبان کشور داشتند. این ویژگی نیز ریشه در سطح بالای علمی ایشان داشت.اطاعت عملی و کامل از حضرت امام (ره) به عنوان بنیانگذار جمهوری اسلامی داشتند. هرگز خود را جایگزین امام نمیدانستند و همواره تأکید میکردند که انقلاب یک بنیانگذار داشته و آن حضرت امام (ره) بوده است و ایشان خود را جزئی از این انقلاب میدانستند. همیشه نیز خود را «مرید و رهرو حضرت امام (ره)» معرفی میکردند.از صفات بارز دیگر ایشان این بود که اجازه نمیدادند تصویرشان روی پول یا نمادهای کشور چاپ شود. حتی دعاهایی که برای سلامت ایشان در پروازها یا سیستمهای مختلف پخش میشد، پس از آگاهی، دستور حذف آن را دادند. ایشان هیچگاه بهدنبال تملق، مدح یا ثنا نبودند و این کارها را موجب آلودگی و انحراف میدانستند.
نکته مهم دیگر اینکه ایشان بهشدت مراقب اطرافیان خود بودند و خطوط قرمز را برای آنان شفاف و مستمر تبیین میکردند. این موضوع را به مردم نیز بهصورت شفاف و قابلفهم بیان میکردند.از ویژگیهای منحصربهفرد ایشان میتوان به هوش و ذکاوت بالای ایشان اشاره کرد. با وجود افزایش سن، از حافظهای قوی برخوردار بودند. خودشان میفرمودند که این حافظه نتیجه مطالعات عمیق و مستمر است و بر انجام مطالعه بهعنوان عامل تقویت حافظه تأکید داشتند.نکته دیگری که وجود داشت، استمرار ایشان در امور عبادی و اعتقادی بود. قرآنخواندن منظم، مداومت بر نماز شب، و اهتمام جدی به تهذیب نفس. ایشان بهعنوان عالمی وارسته و مرجعی تقلید، الگویی کمنظیر بودند و این ویژگیها را در تمام دوران زندگی خود، حتی پیش از انقلاب، حفظ کرده بودند.
ایشان میفرمودند این انقلابِ اسلامی بدون نام خمینی در هیچ جای دنیا شناختهشده نیست. بنظربنده اگرچه امام خمینی (ره) معمار کبیر انقلاب بودند، اما امروز در دنیا پس از نام امام خمینی (ره)، نام امام خامنهای شهید نیز برای شناخت کامل انقلاب باید ذکر شود.دیگر ویژگی ایشان، جدیت در پیگیری امور بود؛ هرگاه به موضوعی یقین پیدا میکردند، با مقاومت و پافشاری کامل برای حل آن اقدام میکردند.نگاه به درون از جمله خصوصیات ایشان بود. ایشان اعتقاد داشتند که کشور باید در همه عرصهها روی پای خود بایستد و به خارج متکی نباشد. چشم امید نباید به بیرون دوخته شود. باید با اتکا به توان داخلی، نیازهای کشور در مواد غذایی، انرژی، پزشکی و…تأمین شود.
امیدآفرینی از خصوصیات برجسته ایشان بود. هر کس با ایشان ملاقات میکرد یا پای سخنان ایشان مینشست، انرژی مثبت میگرفت. همیشه نگاه امیدوارانه داشتند؛ نگاه به نیمهپر لیوان، نگاه به داشتهها و ظرفیتها و شکرگزاری مداوم در گفتارشان مشهود بود.تسلط کاملی بر تاریخ داشتند، در سخنان مردمی و حتی رسمی با سران کشورهای دنیا، مثالهای تاریخی فراوان میآوردند و بهعنوان سخنوری توانا، حق مطلب را به بهترین شکل بیان میکردند.
چرا رهبر شهیدمان به الگویی جهانی تبدیل شدند؟
همه این ویژگیها و مجموعه مطالب گفتهشده، خصوصیات فردی و جامعی بودند که رهبر شهیدمان، حضرت امام سید علی خامنهای را به رهبری اثرگذار و کمنظیری تبدیل کردند؛ رهبری که راه ایجادشده توسط امام خمینی (ره) را بهخوبی استکمال کرد و امروز این مسیر در جهان به یک الگو تبدیل شده است؛ الگویی که از آن با عنوان گفتمان مقاومت یاد میشود. امید داریم در ادامهٔ این مسیر، امام سید مجتبی خامنهای، پرچم این نظام و انقلاب را به دست حضرت امام زمان (عج) برسانند تا در سراسر زمین به اهتزاز درآید.
سوال: چه تجربههایی در دوران کودکی و جوانی بیشترین نقش را در شکلگیری روحیه مبارزه علیه استکبار و مسئولیتپذیری در ایشان داشت؟
صفرنژاد: اگر بخواهم به این سؤال دقیق جواب بدهم، باید به این نکته اشاره کنم که حضرت آیتالله خامنهای در یکی از سختترین دورههای تاریخ معاصر ایران چشم به جهان گشودند و همان فضا، تأثیر عمیقی بر شکلگیری شخصیت ایشان داشت. پدر ایشان یک عالم وارسته، باسواد و بسیار اخلاقمدار بود؛ روحانیای که با وجود فقر و تنگدستی، خانوادهاش را با سلامت نفس و پرهیزکاری اداره میکرد. یکی از مهمترین نقاط تربیتی در زندگی ایشان همین است که پدرشان با وجود مشکلات شدید مالی، هزینه میکرد تا فرزندش در مدرسهای اسلامی آموزش ببیند و در مسیر علوم دینی رشد کند. این نشان میدهد که تعلیم و تربیت برای آن خانواده چه جایگاهی داشته است.
آشنایی با رنج مردم، از زندگی میان اقوام تا لمس محرومیت ها
دوران کودکی و نوجوانی ایشان مصادف بود با دهه ۱۳۲۰؛ دورهای که کشور گرفتار قحطی، بیماریهای واگیر مانند آنفلوآنزا و وبا و همچنین اشغال ایران توسط متفقین بود. مردمی که آن روزها را تجربه کرده بودند، دغدغه اصلیشان زنده ماندن و پیدا کردن نان شب بود. آیتالله خامنهای در چنین شرایطی بزرگ شدند و همین تجربه ملموس سختیها، از همان ابتدا روحیه مقاومت و مسئولیتپذیری را در ایشان تقویت کرد.از سوی دیگر، زمانی که ایشان به دوران جوانی رسیدند، با اندیشهها و مشی امام خمینی (ره) آشنا شدند و خیلی زود جزو یاران و همراهان نهضت قرار گرفتند. این ورود جدی به عرصه مبارزه، مسیر زندگی ایشان را شکل داد. بارها توسط ساواک دستگیر شدند، زندان رفتند، شکنجه شدند و حتی به نقاط مختلف و دورافتاده کشور تبعید شدند. نکته مهم این است که هر جا تبعید میشدند، به دلیل روحیه فعال و اثرگذارشان، مردم آن منطقه را هم با خود همراه میکردند و همین مسئله باعث میشد دوباره تحت فشار حکومت قرار بگیرند.در مجموع، میتوان گفت ترکیب سه عامل تربیت خانوادگی بسیار صحیح و اخلاقی، تجربه زیستن در دورهای سرشار از سختی و فقدان، و مبارزه مستقیم و مداوم با رژیم پهلوی از ایشان شخصیتی ساخت که از همان آغاز پیروزی انقلاب، به فردی منظم، پرتلاش، جدی و تأثیرگذار در کنار امام خمینی (ره) تبدیل شد. این مسیر پرفراز و نشیب، پایههای روحیه مبارزه و مسئولیتپذیری ایشان را شکل داد و تثبیت کرد.
سوال: در مسیر زندگی اما شهید آیت الله سید علی خامنهای چه نقطه عطفی وجود داشت که می توان گفت مسیر آینده و نقش تاریخی ایشان را رقم زد؟
صفر نژاد: به نظر میرسد یکی از مهمترین نقاط عطف در مسیر زندگی ایشان، آشنایی با امام خمینی (ره) و قرار گرفتن در مسیر مبارزاتی ایشان بوده است. این آشنایی عملاً مسیر زندگی امام خامنهای را در یک چارچوب مشخص و هدفمند قرار داد و جهتگیری فکری و عملی ایشان را شکل داد. به همین دلیل میتوان گفت حرکت در منظومه فکری و اندیشهای حضرت امام خمینی (ره) نقش تعیینکنندهای در شکلگیری مسیر زندگی ایشان داشت.
تربیت خانوادگی و نقش پدر در شکل گیری شخصیت ایشان
از سوی دیگر، حضور ایشان در حوزه علمیه نیز از دیگر مقاطع تأثیرگذار زندگیشان به شمار میآید. این حضور موجب شد با جریانهای مبارزاتی در حوزه و روحانیون فعال در عرصه مبارزه آشنا شوند. همچنین محیط خانوادگی ایشان و تربیت در خانوادهای علمی و متدین، بهویژه وجود پدری عالم، پاکدست و اهل تهذیب نفس، تأثیر مهمی در شکلگیری شخصیت اخلاقی و فکری ایشان داشت.از دیگر نقاط عطف زندگی ایشان میتوان به دستگیریهای متعدد توسط ساواک اشاره کرد. این دستگیریها که به زندان، شکنجه و تبعید در نقاط مختلف ایران انجامید، تجربههای مهمی برای ایشان رقم زد. زندگی در مناطق گوناگون کشور و ارتباط با اقوام و مذاهب مختلف، فرصت آشنایی نزدیک با شرایط اجتماعی مردم، بهویژه فقر و محرومیتهای آنان را فراهم کرد.
مجموعه این تجربهها موجب شکلگیری نوعی تربیت و نگاه اجتماعی در وجود ایشان شد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی در پذیرش مسئولیتهای مختلف و اداره امور کشور نمود پیدا کرد. در هر مسئولیتی که حضور داشتند، منشأ اثر بودند و نقش فعالی در پیشبرد امور ایفا کردند. به همین دلیل نیز گروهکهای معاند و جریانهای مخالف انقلاب، که ایشان را یکی از ارکان مؤثر نظام پس از انقلاب میدانستند، بارها در صدد ترور ایشان برآمدند.
سوال: چه عواملی باعث شد ایشان به شخصیتی جامع در حوزههای فکری، اجتماعی، سیاسی و مدیریتی تبدیل شود؟
صفرنژاد: تحصیلات ایشان در حوزههای علمیه، همراه با مطالعات و پژوهشهای گسترده در حوزههای اعتقادی، اجتماعی و سیاسی، زمینههای فکری و علمی مهمی برای ایشان فراهم کرد. شاگردی و بهرهگیری از استادان برجسته و همچنین آشنایی عمیق با مباحث فکری و دینی، نقش مؤثری در شکلگیری بنای علمی و معرفتی ایشان داشت.تبعیدهایی که پیش از انقلاب تجربه کردند و حضور در مناطق مختلف کشور، فرصت آشنایی نزدیک با شرایط اجتماعی، فرهنگی و مردمی را برای ایشان فراهم ساخت. این تجربههای میدانی در کنار مطالعات منسجم، به گسترش دیدگاههای ایشان در حوزههای اجتماعی و انسانی کمک کرد.پس از پیروزی انقلاب نیز این مسیر علمی و مطالعاتی ادامه یافت. با وجود مسئولیتهای گسترده، جلسات درس، گفتوگو با صاحبنظران، و پیگیری مباحث علمی و فکری همواره در برنامه ایشان قرار داشت. استمرار این فعالیتها باعث شد تا شخصیت علمی و پژوهشی جامعی در حوزههای مختلف از جمله فکری، اجتماعی، فرهنگی و مدیریتی شکل گیرد.
از سوی دیگر، تجربههای مدیریتی پیش و پس از انقلاب، همراه با سالها فعالیت اجرایی، زمینهساز شکلگیری تواناییهای مدیریتی قابل توجه در ایشان شد. نظم و انضباط در کار، پیگیری دقیق امور، برنامهریزی منظم، و ارتباط مستمر با صاحبنظران و بدنه کارشناسی کشور از ویژگیهایی بود که اطرافیان به آن اشاره کردهاند. حتی در فعالیتهای شخصی و عبادی نیز نظم و استمرار نقش پررنگی داشته است.سفرهای متعدد به نقاط مختلف کشور، دیدارهای منظم با اقشار گوناگون، و دریافت مشورت از متخصصان حوزههای مختلف، مجموعهای از تجربهها و دادههای عملی را برای ایشان فراهم کرده بود. حاصل این مجموعه، شکلگیری شخصیتی چندوجهی با توان تحلیل و مدیریت در سطوح مختلف بود.
منبع: فارس
