باشگاه خبرنگاران جوان - تحولات نظامی در خلیج فارس و تنگه هرمز بار دیگر وارد مرحله‌ای حساس شده است؛ مرحله‌ای که در آن، علاوه بر ناوها، هواپیما‌ها و پهپاد‌های شناسایی و رزمی، شناور‌های بدون سرنشین نیز به یکی از عناصر مهم رویارویی دریایی تبدیل شده‌اند.

در تازه‌ترین تحول، جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده است که یک شناور سطحی بدون سرنشین آمریکایی یا «شهپاد» را در منطقه خلیج فارس هدف قرار داده است؛ ادعایی که در مقابل، از سوی ارتش آمریکا رد شده و واشنگتن آن را نادرست دانست اما تصاویر منتشرشده از سوی سپاه پاسداران صحت این اتفاق را تایید کرد.

شهپاد یا USV، در ساده‌ترین تعریف، یک شناور سطحی است که بدون حضور خدمه در داخل آن فعالیت می‌کند. این شناور‌ها می‌توانند برای مأموریت‌هایی مانند پایش دریایی، جمع‌آوری اطلاعات، شناسایی مسیر‌ها و در برخی مدل‌ها برای مأموریت‌های رزمی مورد استفاده قرار گیرند. استفاده از چنین سامانه‌هایی در سال‌های اخیر بخشی از برنامه گسترده ارتش آمریکا برای افزایش حضور سامانه‌های بدون سرنشین در میدان نبرد بوده است.

یکی از نمونه‌های مورد توجه در این حوزه، Corsair ساخت شرکت آمریکایی Saronic Technologies است. این شناور در گروه سامانه‌های سطحی بدون سرنشین قرار می‌گیرد و با هدف انجام مأموریت‌های دریایی بدون نیاز به حضور مستقیم خدمه در شناور توسعه یافته است.

اهمیت Corsair تنها به خود شناور محدود نمی‌شود؛ بلکه این سامانه بخشی از یک تغییر بزرگ‌تر در نگاه ارتش آمریکا به جنگ دریایی است. واشنگتن در سال‌های اخیر تلاش کرده است تعداد زیادی سامانه بدون سرنشین را وارد ساختار عملیاتی خود کند تا بتواند بخشی از مأموریت‌های شناسایی، مراقبت و عملیات دریایی را بدون به خطر انداختن جان نیرو‌های انسانی انجام دهد.

در ماه مارس ۲۰۲۶ نیز رویترز گزارش داد که آمریکا در جریان عملیات مرتبط با ایران، استفاده از قایق‌های بدون سرنشین را برای گشت‌زنی تأیید کرده است؛ اقدامی که در آن زمان به‌عنوان نخستین تأیید رسمی استفاده از چنین شناور‌هایی در یک درگیری فعال مطرح شد؛ حالا بماند که دلیل روی آوردن آمریکا به این شناورها شکست خوردن ناوهای سنگین و میلیارد دلاری آن‌ها در خنگ با ایران بود.

چند ماه بعد، گزارش‌های آمریکایی از ورود این فناوری به مرحله‌ای جدی‌تر خبر دادند. در ژوئیه ۲۰۲۶، فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد که نیرو‌های این کشور برای نخستین بار از شناور‌های سطحی بدون سرنشین در عملیات رزمی علیه اهدافی در ایران استفاده کرده‌اند. گزارش‌ها، شناور‌های Corsair را نیز در ارتباط با این عملیات معرفی کردند که البته رزمندگان اسلام در مورد این شناورها هم ضرب شستی محکم از خود نشان دادند.

این روند نشان می‌دهد که شهپاد‌ها دیگر صرفاً یک پروژه آزمایشی یا فناوری آینده‌نگرانه نیستند و آمریکا در حال تبدیل آنها به بخشی از توان عملیاتی خود در منطقه است.

چرا خلیج فارس برای این سامانه‌ها اهمیت دارد؟

خلیج فارس و به‌ویژه تنگه هرمز، به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود یکی از حساس‌ترین محیط‌های دریایی جهان محسوب می‌شود. عرض محدود بخش‌هایی از این منطقه، حجم بالای رفت‌وآمد کشتی‌ها و نزدیکی تأسیسات نفتی و بنادر مهم باعث شده است هرگونه تحرک نظامی در این محدوده اهمیت زیادی پیدا کند.

در چنین محیطی، استفاده از شناور‌های بدون سرنشین می‌تواند برای یک نیروی نظامی مزیت‌هایی داشته باشد. مهم‌ترین ویژگی آن نیز این است که برای انجام مأموریت، نیازی به حضور مستقیم سرنشینان در داخل شناور نیست؛ بنابراین از نگاه طراحان نظامی، بخشی از ریسک انسانی کاهش پیدا می‌کند.

اما همین ویژگی، یک پیامد مهم دیگر نیز دارد: شهپاد‌ها می‌توانند تعداد بیشتری از سامانه‌های دریایی را با هزینه و ریسک انسانی متفاوت نسبت به شناور‌های سرنشین‌دار وارد میدان کنند.

حمله ایران به شهپاد آمریکایی نشان می‌دهد سامانه‌های بدون سرنشین آمریکا نیز در محیط پرتراکم و پرتنش خلیج فارس از آسیب‌پذیری مصون نیستند. در سال‌های اخیر، بسیاری از ارتش‌های جهان تلاش کرده‌اند با استفاده از پهپاد‌ها و شهپاد‌ها بخشی از توان خود را از انسان جدا کنند؛ اما بدون سرنشین بودن به معنای غیرقابل هدف بودن نیست.

دوم اینکه موضوع، به رقابت بر سر «کنترل محیط دریایی» مربوط می‌شود. در شرایطی که آمریکا از شهپاد‌ها برای پایش و عملیات در منطقه استفاده می‌کند، هرگونه مقابله موفق با این سامانه‌ها می‌تواند از نظر نظامی و روانی پیام مهمی داشته باشد.

سومین اهمیت ماجرا، به تنگه هرمز بازمی‌گردد. در ماه‌های اخیر، این آبراه به یکی از اصلی‌ترین نقاط اصطکاک میان ایران و آمریکا تبدیل شده و هر تحول نظامی در اطراف آن می‌تواند بر محاسبات طرفین اثر بگذارد. گزارش‌های اخیر نیز از افزایش تنش میان نیرو‌های ایرانی و آمریکایی در آب‌های منطقه حکایت دارد؛ نکته واضح برای همه دنیا این است که ایران با وجود همه تجهیزات آمریکایی دست بالاتر را در تنگه هرمز دارد و خود ترامپ هم به این موضوع واقف است؛ شاید به همین دلیل هم جنگ اصلی ترامپ با ایران در صفحه مجازی او و از طریق هوش مصنوعی است!

جنگ آینده فقط جنگ ناو‌ها نیست

یکی از مهم‌ترین پیام‌های این تحولات آن است که نبرد‌های دریایی در حال تغییر هستند. در گذشته، وقتی از قدرت دریایی یک کشور صحبت می‌شد، ذهن‌ها عمدتاً به سمت ناو‌های بزرگ، ناوشکن‌ها، زیردریایی‌ها و ناو‌های هواپیمابر می‌رفت.

پهپاد‌های هوایی، شهپاد‌ها و دیگر سامانه‌های بدون سرنشین به بخشی از ساختار جدید جنگ دریایی تبدیل شده‌اند؛ آمریکا یکی از کشور‌هایی است که سرمایه‌گذاری قابل توجهی روی این حوزه انجام داده و حضور Corsair و سامانه‌های مشابه در منطقه نشان می‌دهد این فناوری از مرحله آزمایشگاهی فاصله گرفته است؛ هر چند همه تجهیزات آمریکایی در این حوزه امروز با مقابله جمهوری اسلامی ایران روبه‌رو شده و از کار افتاده است؛ چون جمهوری اسلامی ایران در این زمنیه چندین سال جلوتر از آمریکایی‌هاست و از سال‌ها قبل به ساخت و عملیاتی‌کردن این تجهیزات رسیده است.

ایران نیز در سال‌های گذشته توسعه گسترده سامانه‌های بدون سرنشین دریایی را در دستور کار داشته است. به همین دلیل، خلیج فارس می‌تواند به یکی از نخستین میدان‌هایی تبدیل شود که در آن رقابت میان سامانه‌های بدون سرنشین دو طرف به شکل جدی‌تری دیده می‌شود.

اهمیت اصلی این تحول را باید فراتر از سرنوشت یک شناور مشخص دید. این اتفاق می‌تواند نشانه‌ای از ورود رقابت ایران و آمریکا به مرحله‌ای تازه از جنگ فناوری‌های بدون سرنشین باشد؛ مرحله‌ای که در آن، دیگر فقط تعداد ناو‌ها و قدرت موشکی اهمیت ندارد، بلکه توان شناسایی، کنترل و مقابله با سامانه‌های خودکار نیز به یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت دریایی تبدیل می‌شود.

ماجرای اخیر را باید بخشی از یک رقابت بزرگ‌تر دانست؛ رقابتی میان دو الگوی متفاوت از قدرت دریایی. یک طرف تلاش می‌کند با تکیه بر فناوری‌های پیشرفته، سامانه‌های خودکار و شبکه‌ای از شناور‌های بدون سرنشین، حضور خود را در آب‌های منطقه گسترش دهد و طرف دیگر تلاش می‌کند با تکیه بر جغرافیای خلیج فارس، توان موشکی، پهپادی و دریایی خود، هزینه این حضور را افزایش دهد که البته تا امروز هم این هزینه زاید بوده است.

امروز یک واقعیت روشن است: خلیج فارس در حال تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین میدان‌های آزمون نسل جدید جنگ دریایی و سامانه‌های بدون سرنشین است؛ میدانی که هر تحول کوچک در آن می‌تواند پیامد‌هایی بسیار بزرگ‌تر از ابعاد یک شناور داشته باشد.