باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - ناترازی بنزین در ایران دیگر صرفاً مسئله‌ای مرتبط با پالایشگاه‌ها و میزان تولید فرآورده نیست؛ رشد مستمر مصرف، محدودیت منابع ارزی، آسیب‌دیدگی بخشی از ظرفیت‌های تولید و دشواری واردات در شرایط جنگی، این موضوع را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی و انرژی کشور تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، دولت از یک سو برنامه افزایش تولید و بازگرداندن ظرفیت‌های پالایشی به مدار را دنبال می‌کند و از سوی دیگر، مدیریت مصرف را به عنوان راهکاری اجتناب‌ناپذیر در دستور کار قرار داده است؛ رویکردی که در اظهارات اخیر رئیس‌جمهور، وزیر نفت و رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی نیز به‌روشنی قابل مشاهده است.

 فاصله ۱۴ میلیون لیتری میان تولید و مصرف

بر اساس آخرین آمار اعلام‌شده از سوی محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، و اظهارات محمد سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، مصرف روزانه بنزین کشور اکنون حدود ۱۳۵ میلیون لیتر است. در مقابل، حدود ۱۱۲ میلیون لیتر بنزین استاندارد در روز در پالایشگاه‌های کشور تولید می‌شود.

علاوه بر این، حدود ۹ میلیون لیتر در روز نیز از محل تولید بنزین در پتروشیمی‌ها و ریفورمیت تأمین می‌شود. این فرآورده‌ها از نظر کیفیت در سطح پایین‌تری نسبت به بنزین استاندارد پالایشگاهی قرار دارند و در سال‌های گذشته عمدتاً صادر می‌شدند، اما با تشدید ناترازی، بخشی از این محصولات برای جبران نیاز داخلی به بنزین تبدیل شده و در جایگاه‌ها عرضه می‌شوند.

به این ترتیب، مجموع تولید داخلی مورد اشاره به حدود ۱۲۱ میلیون لیتر در روز می‌رسد و حدود ۱۴ میلیون لیتر از نیاز روزانه باید از محل واردات یا برداشت از ذخایر راهبردی تأمین شود؛ عددی که نشان می‌دهد حتی با وجود ظرفیت قابل توجه پالایشگاهی، همچنان میان میزان تولید و مصرف فاصله‌ای معنادار وجود دارد.

این شکاف در شرایط عادی نیز چالش‌برانگیز است، اما در شرایطی که کشور با محدودیت‌های ارزی و مشکلات ناشی از جنگ و محاصره اقتصادی مواجه است، اهمیت آن دوچندان می‌شود.

هزینه پنهان تبدیل محصولات پتروشیمی به بنزین

یکی از نکات قابل توجه در اظهارات رئیس سازمان بهینه‌سازی، اشاره به هزینه اقتصادی استفاده از محصولات پتروشیمی برای جبران کسری بنزین است.

به گفته سقاب اصفهانی، حدود ۹ میلیون لیتر محصولی که امروز به عنوان بخشی از نیاز بنزین کشور مصرف می‌شود، در گذشته قابلیت صادرات داشت. درآمد حاصل از صادرات این محصولات نیز حدود ۲ میلیارد دلار در سال برآورد شده است؛ منابعی که می‌توانست در اختیار دولت قرار گیرد و برای تأمین کالاهای اساسی، دارو، گندم و پرداخت یارانه‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

بنابراین ناترازی بنزین تنها به معنای نیاز به واردات چند میلیون لیتر سوخت در روز نیست، بلکه زنجیره‌ای از هزینه‌های اقتصادی را ایجاد می‌کند؛ از تخصیص ارز برای واردات گرفته تا از دست رفتن درآمد صادراتی محصولات پتروشیمی و افزایش فشار بر منابع بودجه‌ای.

این مسئله نشان می‌دهد که حل ناترازی بنزین می‌تواند آثار گسترده‌تری از حوزه انرژی داشته باشد و مستقیماً با بودجه، منابع ارزی، تورم و توان دولت برای تأمین کالاهای اساسی ارتباط پیدا کند.

برنامه افزایش تولید؛ ۱۲ میلیون لیتر ظرفیت جدید در راه است

با وجود این شرایط، دولت افزایش تولید را نیز در دستور کار قرار داده است. بر اساس برنامه اعلام‌شده، بهره‌برداری از پالایشگاه‌های آدیش جنوبی و مهر خلیج فارسمی‌تواند حدود ۱۲ میلیون لیتر در روز به ظرفیت تولید بنزین کشور اضافه کند.

این میزان افزایش تولید در صورت تحقق، بخش قابل توجهی از شکاف موجود میان تولید و مصرف را پوشش خواهد داد. همچنین اجرای طرح‌های ارتقای تولید در پالایشگاه‌های موجود، از جمله طرح‌های توسعه‌ای پالایشگاه تهران، می‌تواند ظرفیت تولید را بیش از این افزایش دهد.

به این ترتیب، بخش عرضه همچنان یکی از محورهای اصلی سیاست دولت برای مدیریت ناترازی است. با این حال، تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که افزایش تولید به تنهایی نمی‌تواند راه‌حل پایدار این مسئله باشد؛ زیرا هر میزان افزایش تولید، اگر با رشد مصرف خنثی شود، در نهایت شکاف میان عرضه و تقاضا دوباره ایجاد خواهد شد.

جنگ و آسیب به ظرفیت‌های تولید

شرایط جنگی نیز معادله بنزین را پیچیده‌تر کرده است. به گفته سقاب اصفهانی، بخشی از ظرفیت‌های تولید کشور در جریان جنگ آسیب دیده و اگرچه کارکنان صنعت نفت با سرعت برای بازگرداندن این ظرفیت‌ها به مدار تلاش کرده‌اند، اما بخشی از خسارت‌ها جدی بوده است.

از طرف دیگر، واردات بنزین نیز در چنین شرایطی با محدودیت‌هایی مواجه شده است. بخشی از بنزین وارداتی از جنوب و بخشی از شمال کشور تأمین می‌شود، اما محدودیت‌های ایجادشده در مسیر واردات، امکان اتکا به این شیوه را کاهش داده است.

در چنین شرایطی، کاهش مصرف دیگر صرفاً یک سیاست اقتصادی نیست، بلکه از نگاه دولت به مسئله‌ای مرتبط با امنیت انرژی و تاب‌آوری اقتصادی کشور تبدیل شده است.

 تأکید رئیس‌جمهور بر مدیریت مصرف

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در جلسات مربوط به مدیریت ناترازی انرژی نیز بر ضرورت اصلاح الگوی مصرف و پرهیز از تصمیمات ناگهانی تأکید کرده است. رویکرد دولت این است که مدیریت مصرف باید با مشارکت مردم و از مسیر اطلاع‌رسانی و اقناع عمومی دنبال شود.

در همین راستا هم محسن پاک‌نژاد با اشاره به هزینه قابل توجه واردات بنزین تأکید کرده است که دولت به دنبال به حداقل رساندن واردات است، اما رمز موفقیت طرح‌های صرفه‌جویی را همراهی مردم می‌داند.

به گفته وزیر نفت، پیش از اجرای هر طرحی باید اطلاعات لازم در اختیار مردم قرار گیرد و ابعاد تصمیم به صورت شفاف توضیح داده شود؛ چراکه مردم زمانی که نسبت به ضرورت یک تصمیم توجیه شوند، همراهی خواهند کرد.

این رویکرد در واقع تلاش برای تغییر صورت مسئله است؛ به جای آنکه صرفاً با افزایش تولید به دنبال پاسخگویی به مصرف فزاینده باشیم، باید مصرف را نیز به سطحی نزدیک به ظرفیت واقعی تولید کشور رساند.

 قیمت بنزین؛ هنوز تصمیمی نهایی نشده است

در کنار بحث تولید و مصرف، موضوع قیمت بنزین نیز طی روزهای اخیر به یکی از محورهای اصلی گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای تبدیل شده است.

وزیر نفت صراحتاً ارقام مطرح‌شده درباره قیمت‌های جدید بنزین را گمانه‌زنی رسانه‌ای دانسته و اعلام کرده است که هنوز هیچ تصمیم نهایی در این زمینه اتخاذ نشده است.

سقاب اصفهانی نیز اعلام کرده است که ارقامی مانند ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان یا ۲۳ هزار تومان که در فضای رسانه‌ای و مجازی مطرح شده، مبنای تصمیم دولت نیست. وی همچنین تأکید کرده است که در حال حاضر هیچ مصوبه‌ای برای تغییر قیمت یا تغییر سازوکار فعلی تخصیص بنزین وجود ندارد.

البته دولت در حال بررسی چند راهکار برای مدیریت بنزین است و به گفته رئیس سازمان بهینه‌سازی، فرآیند تصمیم‌گیری درباره این راهکارها در مراحل پایانی قرار دارد. یکی از گزینه‌های مورد بحث نیز افزایش تدریجی قیمت عنوان شده، اما هیچ‌یک از این گزینه‌ها هنوز به تصمیم قطعی تبدیل نشده است.

البته در آخرین اظهار نظر رئیس جمهور در گفت‌وگوی تلویزیونی خود قیمت بنزین در سهمیه سوم را ۱۰ هزار تومان اعلام کرده بود.

نکته مهم مورد تأکید مسئولان این است که مردم قرار نیست غافلگیر شوند. در صورت نهایی شدن هر تصمیمی، دولت اعلام کرده است که جزئیات آن پیش از اجرا به اطلاع مردم خواهد رسید.

هدف‌گذاری برای پایان واردات بنزین

یکی از مهم‌ترین اهداف مطرح‌شده از سوی سازمان بهینه‌سازی، تلاش برای بی‌نیازی کشور از واردات بنزین در سال جاری است. تحقق این هدف البته به دو عامل اصلی وابسته خواهد بود: نخست، افزایش ظرفیت تولید و بازگشت ظرفیت‌های آسیب‌دیده به مدار و دوم، کنترل رشد مصرف.

اگر ظرفیت‌های جدید پالایشی طبق برنامه وارد مدار شوند و همزمان طرح‌های مدیریت مصرف نیز بتوانند حتی بخشی از رشد تقاضا را کنترل کنند، فاصله ۱۴ میلیون لیتری میان تولید و مصرف قابل کاهش خواهد بود.

اما تحقق کامل خودکفایی در بنزین نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات همزمان است؛ از افزایش بهره‌وری پالایشگاه‌ها و ارتقای کیفیت فرآورده‌ها گرفته تا نوسازی ناوگان، توسعه حمل‌ونقل عمومی، گسترش سوخت‌های جایگزین، کاهش مصرف خودروهای فرسوده و اصلاح تدریجی الگوی مصرف.

مردم به شایعات کمبود بنزین توجه نکنند

اخیرا هم کرامت ویس‌کرمی مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی اظهار کرد: متأسفانه در فضای مجازی شایعاتی منتشر می‌شود که بی‌پایه و بی‌اساس است. میانگین توزیع بنزین در مردادماه امسال روزانه ۱۳۸ میلیون لیتر بود، اما در سه روز گذشته این رقم به ۱۴۵ میلیون لیتر در روز رسیده است؛ یعنی میانگین توزیع بنزین در این سه روز نسبت به مردادماه، ۷ میلیون لیتر افزایش داشته است.

وی افزود: در تعطیلات چند روزه گذشته هم در مجموع ۱۵۰ میلیون لیتر بنزین در سراسر کشور توزیع شد.

ویس‌کرمی تأکید کرد: بنزین به صورت پایدار در کشور تأمین می‌شود و حداکثر تولید، نقل‌وانتقال و توزیع فرآورده در سطح کشور در حال انجام است؛ بنابراین مردم نگرانی بابت تأمین بنزین نداشته باشند.

رایگان شدن CNG روزانه ۲ تا ۳ میلیون لیتر از ناترازی بنزین را کاهش داد 

براساس این گزارش یکی از مهم‌ترین راهکارها به گفته بسیاری از کارشناسان و مسئولان گازسوز کردن خودرو است که در همین راستا احسان جان‌محمدی رئیس انجمن صنفی CNG ایران در گفت‌وگو با خبرنگار باشگاه خبرنگاران جوان، با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای افزایش توجه دولت به ظرفیت CNG اظهار کرد: حدود یک ماه پیش با همت جایگاه‌داران و بهره‌برداران CNG، نزدیک به هزار جایگاه این سوخت برای ترمیم شرایط و جلب توجه دولت به ظرفیت‌های CNG، اقدام به عرضه رایگان این سوخت کردند.

وی افزود: CNG در این مدت به صورت رایگان در اختیار مصرف‌کنندگان قرار گرفت و مطابق آمارهای ما، طی یک ماه گذشته حدود ۲ تا ۳ میلیون لیتر از ناترازی بنزین از طریق همین موضوع کاهش پیدا کرده است. قطعاً در صورت تداوم این روند، این عدد می‌تواند افزایش پیدا کند.

رئیس انجمن صنفی CNG ایران ادامه داد: با این حال، جذابیت قیمتی CNG و فاصله قیمت این سوخت با بنزین به اندازه‌ای نیست که رایگان شدن CNG بتواند همه مالکان خودروهای دوگانه‌سوز را برای مراجعه به جایگاه‌های CNG ترغیب کند.

جان‌محمدی با بیان اینکه باید به ظرفیت CNG در سبد سوخت کشور توجه بیشتری شود، گفت: اگر قرار است استفاده از CNG در کاهش مصرف بنزین نقش مؤثرتری داشته باشد، باید مشوق‌های مناسب‌تری برای مصرف این سوخت در نظر گرفته شود تا صاحبان خودروهای دوگانه‌سوز انگیزه بیشتری برای استفاده از جایگاه‌های CNG داشته باشند.

رئیس انجمن صنفی CNG ایران تأکید کرد: با توجه به سهم بسیار پایین CNG از کل گاز تولیدی کشور، افزایش مصرف این سوخت در خودروها نمی‌تواند تأثیر قابل توجهی بر ناترازی گاز داشته باشد و از این منظر، ظرفیت CNG می‌تواند در کنار سایر راهکارها برای کاهش مصرف بنزین مورد استفاده قرار گیرد.

گفتتی است ناترازی بنزین امروز حاصل یک عامل واحد نیست؛ مصرف بالا، رشد تعداد خودروها، پایین بودن بهره‌وری ناوگان، محدودیت ظرفیت تولید، آسیب به برخی زیرساخت‌ها و دشواری واردات** در کنار یکدیگر این چالش را شکل داده‌اند. بنابراین، افزایش تولید به تنهایی نمی‌تواند نسخه نهایی باشد.

دولت اکنون در حال حرکت همزمان در دو مسیر افزایش عرضه و مدیریت تقاضاست؛ مسیری که موفقیت آن بیش از هر چیز به اجرای پروژه‌های جدید پالایشی، کاهش مصرف و مهم‌تر از همه، همراهی مردم وابسته است. اگر این دو مسیر همزمان پیش برود، هدف کاهش واردات و حرکت به سمت تعادل پایدار در بازار بنزین دست‌یافتنی‌تر خواهد شد؛ در غیر این صورت، هر افزایش تولیدی ممکن است با رشد دوباره مصرف، بار دیگر با کسری مواجه شود.