باشگاه خبرنگاران جوان؛ کیمیا قلی‌پور - در روز‌هایی که مدیریت مصرف برق به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های صنعت انرژی تبدیل شده است، کنتور‌های هوشمند می‌توانند نقش مهمی در مدیریت شبکه و توزیع عادلانه محدودیت‌های برق ایفا کنند؛ این کنتور‌ها با فراهم کردن امکان پایش دقیق و برخط مصرف، به شرکت‌های توزیع برق کمک می‌کنند تا الگوی مصرف مشترکان را بهتر شناسایی و مدیریت کنند.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که محدودیت‌های شبکه ناگزیر به اعمال خاموشی در برخی نقاط باشد و ضرورت رعایت عدالت میان مشترکان مطرح شود در چنین شرایطی، برخورداری از اطلاعات دقیق مصرف می‌تواند مانع از اعمال محدودیت‌های سلیقه‌ای شده و تصمیم‌گیری را بر مبنای داده‌های واقعی امکان‌پذیر کند.

بر اساس اعلام توانیر، توسعه استفاده از کنتور‌های هوشمند در کشور با سرعت ادامه دارد و تاکنون میلیون‌ها مشترک به این تجهیزات مجهز شده‌اند.

کنتور‌های هوشمند دیگر صرفاً ابزاری برای ثبت میزان مصرف برق نیستند، بلکه به یکی از زیرساخت‌های اصلی برای هوشمندسازی شبکه برق تبدیل شده‌اند. این تجهیزات امکان قرائت و پایش دقیق‌تر مصرف را فراهم می‌کنند و می‌توانند در مدیریت بار، شناسایی الگو‌های مصرف و اجرای برنامه‌های مدیریت مصرف مورد استفاده قرار گیرند.

یکی از مهم‌ترین کارکرد‌های این کنتور‌ها در شرایط اوج مصرف، کمک به اجرای عادلانه محدودیت‌های برق است. زمانی که اطلاعات لحظه‌ای و دقیق از میزان مصرف مشترکان در اختیار صنعت برق باشد، امکان شناسایی مصارف غیرعادی، کنترل بار و اعمال برنامه‌های مدیریت مصرف با دقت بیشتری فراهم می‌شود.

در ادامه احمدی، مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی توانیر، درباره آخرین وضعیت توسعه کنتور‌های هوشمند در کشور گفت: در حال حاضر بیش از ۷ میلیون و ۳۰۰ هزار کنتور هوشمند در کشور نصب شده است که از این تعداد، بیش از ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار کنتور مربوط به مشترکان خانگی و بیش از یک میلیون و ۶۰۰ هزار کنتور مربوط به مشترکان تجاری است. همچنین بیش از ۲۵۰ هزار کنتور هوشمند برای مشترکان صنعتی نصب شده است.

او ادامه داد: تقریباً می‌توان گفت همه مشترکان صنعتی دیماندی، یعنی مشترکانی که قدرت قراردادی آنها از یک حد مشخص بالاتر است، به کنتور هوشمند مجهز هستند.

به گفته مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی توانیر، در بخش کشاورزی نیز تمام چاه‌های کشاورزی در حال حاضر مجهز به کنتور هوشمند هستند. همچنین مشترکان عمومی و ادارات و ساختمان‌هایی که دارای مصارف عمومی انرژی الکتریکی هستند نیز تحت پوشش کنتور‌های هوشمند قرار گرفته‌اند.

احمدی در توضیح وضعیت مشترکان عمومی نیز گفت: در خصوص عنوان مشترکان عمومی باید یک تفکیک انجام شود. بخشی از مشترکان تحت عنوان مشترکان عمومی و اداری شناسایی می‌شوند و در کنار آن، یک‌سری انشعابات عمومی مانند انشعابات عمومی ساختمان‌ها نیز وجود دارد که باید این دو گروه را از یکدیگر تفکیک کرد. مشترکانی که تحت عنوان مشترکان اداری شناسایی می‌شوند، به کنتور هوشمند مجهز شده‌اند.

کنتور هوشمند چگونه به عدالت در خاموشی‌ها کمک می‌کند؟ 

کارشناسان حوزه انرژی معتقدند یکی از پیش‌نیاز‌های اجرای عادلانه برنامه‌های مدیریت مصرف، دسترسی به داده‌های دقیق و قابل اتکاست. در گذشته، بخش قابل توجهی از فرآیند مدیریت مصرف به اطلاعات دوره‌ای و برآورد‌های مصرف وابسته بود، اما کنتور‌های هوشمند امکان دسترسی دقیق‌تر به رفتار مصرفی مشترکان را فراهم می‌کنند.

از نگاه کارشناسی، هرچه پوشش کنتور‌های هوشمند در بخش‌های مختلف افزایش پیدا کند، امکان مدیریت هدفمند بار نیز بیشتر خواهد شد. به بیان دیگر، به جای آنکه محدودیت‌ها صرفاً به شکل گسترده و بدون تفکیک اعمال شوند، می‌توان با تکیه بر اطلاعات مصرف، مشترکان و بخش‌هایی را که سهم بیشتری در افزایش بار شبکه دارند، دقیق‌تر مدیریت کرد.

البته عدالت در خاموشی‌ها تنها به معنای تقسیم مساوی خاموشی میان همه مشترکان نیست؛ بلکه به معنای طراحی سازوکاری شفاف و مبتنی بر داده است که در آن نوع مصرف، میزان مصرف، شرایط شبکه و اهمیت مصارف مختلف در تصمیم‌گیری لحاظ شود. کنتور‌های هوشمند می‌توانند زیرساخت لازم برای چنین تصمیم‌گیری داده‌محوری را فراهم کنند.

تعویض کنتور‌های قدیمی بدون دریافت هزینه

یکی دیگر از موضوعات مهم در توسعه کنتور‌های هوشمند، نحوه تأمین هزینه تعویض کنتور‌های موجود است. احمدی در این باره تأکید کرد: هیچ هزینه‌ای بابت تعویض کنتور‌های قدیمی با کنتور‌های هوشمند از مشترکان دریافت نخواهد شد.

او افزود: اگر مشترکی انشعاب نداشته باشد و بخواهد انشعاب جدید دریافت کند، روال همان روالی است که در سال‌های گذشته نیز وجود داشته است. در این شرایط، هزینه کنتور بر عهده متقاضی انشعاب جدید است و این موضوع در قانون نیز پیش‌بینی شده است.

مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی توانیر تصریح کرد: اما برای مشترکانی که از قبل دارای کنتور هستند، بابت تعویض کنتور قدیمی با کنتور هوشمند هیچ هزینه‌ای دریافت نمی‌شود.

توسعه کنتور‌های هوشمند را می‌توان بخشی از مسیر گذار صنعت برق از مدیریت سنتی به مدیریت هوشمند شبکه دانست. هرچقدر داده‌های مصرف دقیق‌تر و گسترده‌تر در اختیار تصمیم‌گیران باشد، امکان برنامه‌ریزی برای عبور از دوره‌های اوج مصرف نیز افزایش پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، اعتماد مشترکان به برنامه‌های مدیریت مصرف زمانی تقویت می‌شود که سازوکار اعمال محدودیت‌ها شفاف و قابل دفاع باشد. کنتور‌های هوشمند، در کنار سایر زیرساخت‌های هوشمندسازی، می‌توانند زمینه‌ای فراهم کنند تا مدیریت بار نه بر اساس حدس و برآورد، بلکه بر مبنای اطلاعات واقعی انجام شود.

در نهایت گفتنی است، گسترش کنتور‌های هوشمند می‌تواند یکی از ابزار‌های مهم صنعت برق برای عبور از چالش ناترازی و مدیریت مصرف در دوره‌های اوج بار باشد؛ این تجهیزات با ثبت و انتقال دقیق‌تر اطلاعات مصرف، امکان تصمیم‌گیری هدفمندتر و کاهش خطا در برنامه‌های مدیریت بار را فراهم می‌کنند. در کنار آن، استفاده صحیح از داده‌های حاصل از کنتور‌های هوشمند می‌تواند به اجرای عادلانه‌تر محدودیت‌های برق و افزایش شفافیت در مدیریت شبکه کمک کند. تحقق عدالت در خاموشی‌ها تنها به تعداد کنتور‌های هوشمند وابسته نیست و نیازمند استفاده شفاف، دقیق و هدفمند از داده‌های آنها در مدیریت شبکه برق است.