باشگاه خبرنگاران جوان؛ مریم رضایی - سعید بختیاری، مدیر فناوری پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، با اشاره به اهمیت انتقال یافته‌های علمی به جامعه، گفت: گزارش‌هایی که از فعالیت‌های علمی و پژوهشی تهیه می‌شود، زمانی اثرگذاری بیشتری خواهد داشت که نتایج آن به جامعه منتقل شود؛ چراکه این امر علاوه بر آگاهی‌بخشی، به امیدآفرینی در جامعه نیز کمک می‌کند.

او با تشریح وضعیت تولیدات علمی کشور در حوزه‌های فناورانه افزود: آماری که ارائه می‌کنیم صرفاً مربوط به تعداد مقالات علمی نیست، بلکه مقالاتی مورد بررسی قرار می‌گیرند که در مجامع و پایگاه‌های معتبر جهانی نمایه شده، مورد پذیرش قرار گرفته و منتشر شده‌اند. بخش قابل توجهی از این مقالات حاصل فعالیت‌های پژوهشی است و به‌ویژه در حوزه صنعت، بسیاری از پروژه‌های فنی و پژوهشی به تولید مقاله منجر می‌شوند که می‌تواند پیشران فعالیت‌های فناورانه باشد.

مدیر فناوری ISC ادامه داد: رتبه‌بندی دانشگاه‌ها در ISC نیز صرفاً بر اساس تولیدات علمی و میزان استنادات انجام نمی‌شود و شاخص‌های متعددی در این زمینه مورد توجه قرار می‌گیرد. یکی از اقدامات مهمی که در ISC با همکاری شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) در حال توسعه است، طراحی الگوی ارزیابی توانمندی فناورانه کشور و دانشگاه‌هاست.

بختیاری با بیان اینکه این الگو می‌تواند میزان حرکت دانشگاه‌ها به سمت نیاز‌های جامعه را ارزیابی کند، اظهار کرد: در این الگو شاخص‌های مختلفی مورد توجه قرار گرفته که بخشی از آنها به میزان نزدیک شدن فعالیت دانشگاه‌ها به نیاز‌های جامعه مربوط می‌شود و امیدواریم در ماه‌های آینده بتوانیم گزارش جامعی در این زمینه ارائه کنیم.

او در ادامه به وضعیت تولیدات علمی ایران در چهار حوزه فناورانه برنامه هفتم پیشرفت اشاره کرد و گفت: در حوزه مواد پیشرفته که یک حوزه میان‌رشته‌ای مرتبط با رشته‌هایی مانند مکانیک، شیمی، فیزیک و علم مواد است، جمهوری اسلامی ایران بر اساس تعداد تولیدات علمی طی پنج سال اخیر، جایگاه نهم جهان را در اختیار دارد.

مدیر فناوری ISC افزود: در حوزه هوش مصنوعی نیز ایران در میان کشور‌های اسلامی در جایگاه سوم قرار دارد و پس از عربستان و ترکیه قرار گرفته است. در فناوری کوانتوم، ایران رتبه دوم کشور‌های اسلامی را دارد و در علوم شناختی نیز کشورمان در جایگاه نخست جهان اسلام قرار گرفته است.

بختیاری با اشاره به جایگاه ایران در مجموع این چهار حوزه فناورانه تصریح کرد: اگر این چهار حوزه فناورانه را به صورت مجموع در میان کشور‌های اسلامی بررسی کنیم، ایران در مجموع جایگاه نخست را به دست می‌آورد. این موضوع نشان می‌دهد که در حوزه علم و فناوری و در چارچوب مأموریت دانشگاه‌ها، حرکت علمی کشور عملکرد قابل توجهی داشته است.

او خاطرنشان کرد: وقتی از حوزه‌های فناورانه سخن می‌گوییم، منظور تولید مقالات در حوزه‌های فنی، مهندسی و علوم پایه و انتشار آنها در مجلات معتبر و پر استناد است. دستیابی به چنین جایگاهی نیازمند تجهیزات آزمایشگاهی، امکانات، بودجه و روابط بین‌الملل است؛ بنابراین قرار گرفتن ایران در جمع کشور‌های برتر اسلامی در این حوزه‌ها، با توجه به سطح امکانات و منابع موجود، نشان‌دهنده یک حرکت علمی جدی و جهادی در کشور است.

بختیاری با اشاره به ضرورت تکمیل زنجیره علم تا فناوری گفت: تولید مقاله به تنهایی به معنای تولید فناوری و اثرگذاری مستقیم آن در زندگی مردم نیست. برای اینکه دانش تولیدشده در دانشگاه‌ها به فناوری تبدیل شود و در نهایت در زندگی مردم اثر بگذارد، باید حلقه‌های بعدی زنجیره، از سرمایه‌گذاری و ایجاد کسب‌وکار گرفته تا حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و استارتاپ‌ها و تجاری‌سازی محصولات، مورد توجه قرار گیرد.

او ادامه داد: دانشی که در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، فناوری کوانتوم، علوم شناختی و مواد پیشرفته در دانشگاه‌ها تولید می‌شود، باید با حمایت دولت و حاکمیت به فناوری تبدیل شود و از طریق ایجاد شرکت‌ها و محصولات فناورانه به سطح جامعه برسد؛ بنابراین لازم است حلقه‌های بعدی زنجیره علم و فناوری بیش از گذشته مورد حمایت قرار گیرد.

مدیر فناوری ISC در پایان تأکید کرد: آنچه امروز در ISC رصد می‌شود، بخش نخست این زنجیره، یعنی وضعیت تولیدات علمی و ظرفیت پژوهشی کشور است. پیشنهاد ما این است که بخش‌های بعدی زنجیره نیز مورد حمایت قرار گیرد تا دستاورد‌های علمی کشور علاوه بر عرصه‌های بین‌المللی، در جامعه و زندگی مردم نیز نمود عینی پیدا کند.

هوش مصنوعی به کمک پایش و تحلیل علم می‌آید

معاون پژوهشی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) هم با تشریح تازه‌ترین اقدامات این پایگاه در حوزه پایش علم، ارزیابی نشریات و توسعه زیرساخت‌های اطلاعاتی، از به‌کارگیری هوش مصنوعی برای افزایش سرعت و دقت تحلیل‌های علمی خبر داد.

محمدرضا قانع با اشاره به توسعه سامانه‌های اطلاعاتی ISC گفت: در حوزه هوش مصنوعی تلاش شده است ابزار‌هایی فراهم شود که بتواند سرعت و دقت فعالیت متخصصان را افزایش دهد. در همین راستا، شاخص «پویایی ایده‌ها» در سامانه نظام ایده‌ها و نیاز‌ها (نان) طراحی و تعبیه شده است تا میزان پویایی ایده‌ها در حوزه‌های موضوعی مختلف و استان‌های کشور قابل مشاهده و بررسی باشد.

او افزود: با استفاده از این شاخص می‌توان بررسی کرد که یک ایده در یک استان یا حوزه موضوعی تا چه اندازه پویایی داشته و چه میزان توانسته است به قرارداد منجر شود. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی ارتباط صنعت و دانشگاه، میزان موفقیت ایده‌ها در تبدیل شدن به قرارداد‌های اجرایی است.

ارزیابی بیش از هزار و ۷۵۰ نشریه دارای شاخص اثرگذاری

معاون پژوهشی ISC یکی دیگر از محور‌های اصلی فعالیت این پایگاه را ارزیابی نشریات و همایش‌های علمی عنوان کرد و گفت: برای ارزیابی نشریات، معیار‌هایی تعیین شده است که صاحبان نشریات باید آنها را رعایت کنند تا بتوانند وارد فرآیند نمایه‌سازی در ISC شوند و مراحل بعدی ارزیابی را طی کنند.

قانع ادامه داد: اخیراً شاخص اثرگذاری نشریات را که یکی از شاخص‌های بسیار مهم در ارزیابی کیفیت نشریات است، منتشر کرده‌ایم و تاکنون یک هزار و ۷۵۴ نشریه موفق به کسب این شاخص شده‌اند.

او با بیان اینکه در کشور بیش از چهار هزار عنوان نشریه وجود دارد، اظهار کرد: بخشی از نشریات نتوانسته‌اند اطلاعات خود را در زمان مقرر تکمیل کنند و تعداد محدودی نیز با وجود دریافت اطلاعات، موفق به کسب شاخص اثرگذاری نشده‌اند.

قانع خطاب به سردبیران و دست‌اندرکاران نشریات کشور تأکید کرد: ضروری است مسئولان نشریات فعالیت‌های خود را به‌صورت مستمر رصد کنند و اطلاعات مورد نیاز را در بازه زمانی تعیین‌شده در سامانه ISC ثبت کنند. بخشی از مشکلاتی که نشریات در زمینه دریافت شاخص‌های ارزیابی با آن مواجه می‌شوند، ناشی از رعایت نکردن همین زمان‌بندی است.

هدف‌گذاری برای نمایه‌سازی ۵۵ هزار مقاله از کشور‌های اسلامی

معاون پژوهشی ISC همچنین به اهداف تعیین‌شده در برنامه هفتم توسعه اشاره کرد و گفت: بر اساس این برنامه، در پایان برنامه هفتم باید ۵۵ هزار مقاله خارجی از کشور‌های اسلامی در پایگاه ISC نمایه شده باشد.

او افزود: با تلاش‌های انجام‌شده، تاکنون حدود ۵۳ هزار مقاله از کشور‌های اسلامی در ISC نمایه شده و طی دو سال اخیر رشد قابل توجهی در این زمینه داشته‌ایم.

قانع ادامه داد: فعالیت ISC تنها به کشور‌های اسلامی محدود نمی‌شود و در حال حاضر نشریات بیش از ۳۵ کشور خارجی نیز جمع‌آوری شده و مقالات آنها در پایگاه اطلاعاتی ISC ذخیره و برای پژوهشگران قابل جست‌و‌جو است.

او تأکید کرد: هرچه پشتوانه اطلاعاتی پایگاه قوی‌تر باشد، پاسخگویی به نیاز‌های جامعه علمی دقیق‌تر و سریع‌تر خواهد بود. به همین دلیل تلاش می‌کنیم مخزن اطلاعاتی ISC هرچه سریع‌تر تکمیل شود تا ارزیابی‌ها و تحلیل‌های عملکرد پژوهشی به واقعیت نزدیک‌تر باشد.

قانع از افزایش تعداد نشریات خارجی موجود در این پایگاه نیز خبر داد و گفت: تعداد عناوین نشریات خارجی موجود در ISC که تا چندی پیش حدود ۳۳۰ عنوان بود، اکنون از ۵۰۰ عنوان عبور کرده است که این رشد نشان‌دهنده تلاش برای تحقق مأموریت‌های ISC در راستای برنامه هفتم توسعه است.

ثبت اختراعات و شاخص استناد سیاستی در مسیر تقویت ارتباط علم و جامعه

معاون پژوهشی ISC یکی از وظایف مهم این پایگاه را تأمین نیاز‌های اطلاعاتی جامعه علمی کشور دانست و اظهار کرد: اطلاعات مربوط به ثبت اختراعات نیز در پایگاه ISC قابل جست‌و‌جو است و این موضوع به‌ویژه در تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه و تجاری‌سازی محصولات علمی و فناورانه اهمیت دارد.

او همچنین درباره شاخص استناد سیاستی (PCI) گفت: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در چندین جلسه موضوع شاخص استناد سیاستی را با ISC مطرح کرده و این پایگاه متولی و تنها متولی این شاخص در کشور است.

قانع افزود: تاکنون ۱۰ هزار و ۵۰۰ سند در این زمینه جمع‌آوری شده و در حال تحلیل است تا در اختیار تصمیم‌گیران، سیاست‌گذاران، جامعه علمی و پژوهشگران قرار گیرد.

به گفته وی، شاخص استناد سیاستی نشان می‌دهد که در اسناد بالادستی تا چه اندازه به پژوهش‌های انجام‌شده توجه شده و چه ارتباطی میان پژوهش‌های علمی کشور و مسائل بنیادین، نیاز‌ها و چالش‌های کشور وجود دارد. سامانه مربوط به این شاخص نیز به‌زودی رونمایی خواهد شد.

توسعه دیپلماسی علمی با ترکیه، مالزی و اندونزی

قانع در ادامه به توسعه دیپلماسی علمی ISC اشاره کرد و گفت: همکاری‌های علمی با کشور‌های مختلف از جمله ترکیه، مالزی و اندونزی با سرعت بیشتری در حال پیگیری است و این کشور‌ها نیز علاقه‌مند به توسعه این ارتباطات هستند.

او افزود: با دو دانشگاه مالزیایی UM و UKM جلساتی برگزار شده و مقرر است همکاری‌ها با این دانشگاه‌ها به شکل نزدیک‌تری دنبال شود و رصد علمی فعالیت‌های آنها نیز در چارچوب مأموریت‌های تعریف‌شده برای ISC در برنامه هفتم توسعه انجام گیرد.

تأکید بر اخلاق پژوهش و استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی

معاون پژوهشی ISC با اشاره به برنامه‌های این پایگاه برای کیفی‌سازی و استانداردسازی نشریات گفت: برگزاری کارگاه‌های آموزشی، به‌ویژه با تأکید بر اخلاق در پژوهش، یکی از برنامه‌های ISC است.

او افزود: ورود هوش مصنوعی از یک سو ظرفیت‌های بسیار خوبی برای افزایش سرعت، دقت و بهره‌وری در فعالیت‌های علمی ایجاد کرده، اما از سوی دیگر زمینه‌هایی را برای بروز تخلفات و بی‌اخلاقی‌های پژوهشی نیز فراهم کرده است. طبیعی است افرادی که قصد سوءاستفاده دارند، ممکن است از این ابزار‌ها در جهت اهداف خود استفاده کنند؛ بنابراین استفاده مسئولانه و اخلاق‌مدار از هوش مصنوعی در عرصه علم ضروری است.

قانع از برگزاری کارگاه آموزشی ویژه دست‌اندرکاران نشریات کشور خبر داد و گفت: در این کارگاه، چالش‌های نشریات، مسائل مربوط به نمایه‌سازی در ISC و مشکلات موجود بررسی و به پرسش‌های دست‌اندرکاران پاسخ داده خواهد شد. تیم تخصصی ISC نیز به مدت حدود دو ساعت و نیم به‌صورت مجازی با مسئولان و دست‌اندرکاران نشریات کشور گفت‌و‌گو خواهد کرد.

هشدار درباره خوداستنادی بیش از حد نشریات

او در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اهمیت میزان استناد در ارزیابی نشریات اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که سردبیران نشریات باید به آن توجه ویژه داشته باشند، بحث «خوداستنادی» است.

قانع توضیح داد: در ارزیابی‌های بین‌المللی، خوداستنادی بیش از حد قابل قبول نیست و حد آستانه خوداستنادی ۲۰ درصد در نظر گرفته می‌شود؛ به این معنا که حداکثر ۲۰ درصد از استناد‌های دریافت‌شده یک نشریه می‌تواند به مقالات همان نشریه یا استناد‌های خودارجاعی مربوط باشد.

او ادامه داد: این موضوع در محاسبه شاخص اثرگذاری و سایر شاخص‌های ارزیابی نشریات تأثیرگذار است. ممکن است نشریه‌ای در ظاهر شاخص اثرگذاری بالایی داشته باشد، اما بررسی دقیق‌تر نشان دهد که بخش قابل توجهی از استناد‌های آن ناشی از خوداستنادی است.

قانع با بیان اینکه حدود ۶۰ درصد نشریات کشور این حد آستانه را رعایت می‌کنند، ابراز امیدواری کرد: با برگزاری دوره‌های آموزشی و افزایش آگاهی سردبیران، سایر نشریات نیز بتوانند این معیار را رعایت کنند.

تأثیر تحولات منطقه بر دیپلماسی علمی

معاون پژوهشی ISC در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر تحولات منطقه و جنگ‌های اخیر بر داده‌های علمی و همکاری‌های بین‌المللی گفت: هر تحول و تغییر، چه مثبت و چه منفی، طبیعتاً می‌تواند بر روابط و دیپلماسی علمی با سایر کشور‌ها تأثیرگذار باشد.

او افزود: رویکرد ISC بر توسعه همکاری علمی با همه کشور‌ها استوار است و ما آمادگی همکاری علمی با کشور‌های مختلف را داریم؛ هرچند ممکن است طرف‌های مقابل ملاحظاتی داشته باشند.

قانع خاطرنشان کرد: بخشی از آمار‌های ارائه‌شده درباره افزایش تعداد عناوین نشریات و مقالات نمایه‌شده، در همین دوره تحولات منطقه‌ای و جنگ ۱۲ روزه نیز محقق شده و با وجود شرایط موجود، ISC توانسته است به جمع‌آوری و افزایش داده‌های علمی و توسعه پایگاه اطلاعاتی خود ادامه دهد.