باشگاه خبرنگاران جوان - در دل کویر، دور از نور‌های مزاحم شهر، رو به آسمان و چشم‌هایی که به انتظار عبور شهاب‌ها دوخته شده‌اند؛ جایی که تاریکی شب فرصت بیشتری برای تماشای رد نورانی شهاب‌ها فراهم می‌کند، عبور شهاب‌ها از آسمان، یکی از تماشایی‌ترین پدیده‌های آسمانی است. از معروف‌ترین بارش‌های سالانه، بارش برساوشی است که منشأ آن دنباله‌دار سوئیفت - تاتل است و هر سال در نیمه دوم مردادماه به اوج می‌رسد. امسال نیز طبق اعلام مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد، شب‌های ۲۱ و ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ اوج این بارش بود.

به گفته مسئول رصدخانه دانشگاه فردوسی مشهد، شهاب‌واره‌ها معمولاً بازمانده دنباله‌دارها، یعنی اجرام یخی مخلوط با گردوغبار و سنگ، سیارک‌ها یا ذرات سرگردان در فضا هستند و پس از ورود به جو به دلیل اصطکاک ناشی از مولکول‌های هوا، در ارتفاعی بین ۷۰ تا ۹۰ کیلومتری از سطح زمین شروع به سوختن می‌کنند؛ پدیده‌ای که از روی زمین قابل‌مشاهده است. در برخی روز‌های سال، تعداد شهاب‌ها به میزان چشمگیری افزایش می‌یابد، به‌طوری‌که ممکن است ده‌ها، صد‌ها و حتی هزاران شهاب در هر ساعت مشاهده شود؛ پدیده‌ای که به آن بارش شهابی یا شهاب‌باران گفته می‌شود.

در چند سال اخیر، عمدتاً به دلیل انتشار تصاویر عبور این شهاب‌ها در فضای مجازی، گروه‌های بسیاری برای سفر به خارج از شهر و تماشای شهاب‌باران شکل گرفته‌اند و تماشای بارش برساوشی برای بعضی‌ها به یک رسم هر ساله تبدیل شده است. اما چه چیزی در این رد کوتاه و نورانی، نگاه‌ها را این‌چنین به آسمان می‌کشاند؟ چرا تماشای بارش شهابی، حتی با وجود دورشدن از فضای شهری و گذراندن ساعاتی در سکوت و تاریکی، برای عده‌ای به تجربه‌ای تکرارنشدنی تبدیل شده است؟ و اصلاً برای تماشای شهاب‌باران به چه ابزار‌هایی نیاز داریم؟

دو چشم مشتاق برای تماشای آسمان کافی است

برای اینکه بدانیم اساساً شهاب‌ها چگونه شکل می‌گیرند و چرا در برخی شب‌ها تعداد بیشتری از آنها در آسمان دیده می‌شود، با مریم ملی، معلم نجوم و ستاره‌شناس، گفت‌و‌گو داشته‌ایم. او در توضیح علت شکل‌گیری بارش شهابی برساوشی گفت: «بارش شهابی در واقع به این خاطر اتفاق می‌افتد که کره زمین در حرکت خود به دور خورشید، در مدار مشخصی حرکت می‌کند. حوالی همین زمان، یعنی از اواخر تیرماه تا اوایل شهریورماه، زمین از بخشی از مدار خود عبور می‌کند که قبلاً محل عبور دنباله‌دار سویفت - تاتل بوده است. این دنباله‌دار زمانی که از این محل عبور کرده، یک‌سری تکه‌سنگ، خرده‌سنگ و غبار از آن جدا شده و در آن منطقه باقی مانده است. حالا وقتی ما ساکنان کره زمین، آسمان را می‌بینیم و خود زمین نیز از آن محل عبور می‌کند، به نظر می‌رسد یک‌سری خرده‌سنگ‌های باقی‌مانده از آن دنباله‌دار با جو برخورد می‌کنند. همچنین به دلیل فشرده‌شدن و داغ‌شدن این سنگ‌ها در محل برخورد با جو، به نظر می‌رسد که یک نور یا درخشش از آنها می‌بینیم شبیه آتش‌گرفتن؛ اما در واقع این‌طور نیست که آنها آتش بگیرند. این سنگ‌ها داغ می‌شوند و حرارت و داغ‌شدن آنها هنگام برخورد با جو باعث می‌شود نوری تولید شود.»

وی افزود: «بنابراین شهاب‌ها از خودشان نوری ندارند، بلکه همان تکه‌سنگ‌های به‌جامانده از دنباله‌دار هستند که در برخورد با جو، یک حالت جرقه یا نور ایجاد می‌کنند. این دنباله‌دار حدود سال ۱۹۹۲، یعنی حدود ۳۴ سال پیش، از آن ناحیه و از آن بخش مداری زمین عبور کرده است و فکر می‌کنم حدود ۱۳۳ سال دیگر از آنجا عبور می‌کند.» وی ادامه داد: «دوباره وقتی از آن ناحیه عبور کند، همین اتفاق رخ می‌دهد. به دلیل جاذبه خورشید و همچنین جاذبه خود زمین، بخش‌هایی از آن جدا می‌شود و در آن ناحیه باقی می‌ماند؛ بنابراین این محل همیشه محل رفت‌وآمد آن دنباله‌دار است. دنباله‌دار‌ها هم مدار‌های مشخصی به دور خورشید دارند و همیشه در یک بازه تناوب مشخص که البته تناوبشان با یکدیگر متفاوت است، از همان نواحی عبور می‌کنند.» این ستاره‌شناس با اشاره به بارش شهابی برساوشی گفت: «دنباله‌دار سویفت - تاتل، خرده‌سنگ‌هایی دارد که ما حوالی بیست‌ویکم، بیست‌ودوم و بیست‌وسوم مردادماه شاهد برخورد آنها با جو زمین هستیم. احتمالاً چند سال دیگر که این دنباله‌دار برگردد، دوباره این ناحیه پر از خرده‌سنگ خواهد شد. دنباله‌دار‌های دیگری هم در محل‌های دیگر مدار زمین عبور کرده‌اند و ما بارش‌های شهابی دیگری را که محصول دنباله‌دار‌ها هستند، در زمان‌های دیگر سال داریم. یکی از مهم‌ترین آنها بارش شهابی جوزایی است که تقریباً در آذرماه اتفاق می‌افتد.»

وی تأکید کرد: «بنابراین بارش شهابی برساوشی چیز عجیب‌وغریبی نیست و مانند بقیه بارش‌های شهابی است. نکته‌ای که آن را متمایز می‌کند، تعداد یا حجم خرده‌سنگ‌هایی است که در آن بخش وجود دارد. وقتی کره زمین از آن ناحیه عبور می‌کند، تعداد برخورد‌ها بیشتر می‌شود و برساوشی یکی از بارش‌های شهابی پرشمار سال است که آن را از دیگر بارش‌های شهابی متمایز می‌کند.»

وی برای توضیح بهتر این موضوع از یک مثال استفاده کرد و گفت: «مثلاً تصور کنید همین الان در جاده‌ای در حال حرکتید و چند دقیقه یا چند ساعت قبل، یک کامیون آرد از آن جاده عبور کرده و آردهایش در هوا و روی زمین پخش شده است. وقتی شما از آن جاده عبور می‌کنید، آن آرد‌ها با شما برخورد می‌کنند، بخشی از غبار آرد به ماشین شما می‌رسد و در هوا معلق است.»

این معلم نجوم ادامه داد: «این اتفاق هم به همین شکل است. از ۳۵ سال پیش که آن دنباله‌دار عبور کرده، آخرین بار که از آن ناحیه رد شده، این غبار‌ها باقی مانده‌اند و هر سال، در حرکت مداری زمین، وقتی زمین از آن ناحیه عبور می‌کند، دوباره با آنها برخورد می‌کند. این ذرات به جو می‌خورند و اتفاقی شبیه سوختن رخ می‌دهد و باعث تولید نور می‌شود. این سنگ‌ریزه‌ها متعلق به آن دنباله‌دار هستند.»

ملی درباره تفاوت شهاب و شهاب‌سنگ نیز گفت: «به این سنگ‌ریزه‌هایی که به جو زمین برخورد می‌کنند و ما آنها را به شکل نور می‌بینیم و می‌درخشند، شهاب یا تیر شهاب می‌گوییم. اگر اندازه آنها بزرگ‌تر باشد، مثلاً در حد چند سانتی‌متر یا بیشتر، ممکن است چند ده سانتی‌متر یا چند صد سانتی‌متر باشند، این ذرات ممکن است از جو زمین عبور کنند و به سطح زمین برسند. به اینها شهاب‌سنگ می‌گوییم. این اتفاق ممکن است در بارش‌های شهابی یا در زمان‌های دیگر هم رخ دهد؛ یعنی تکه‌سنگ‌هایی که خارج از جو با آن برخورد می‌کنند، اگر تعداد یا ابعادشان خیلی بزرگ باشد، ممکن است بعد از سوختن از جو عبور کنند و روی سطح کره زمین بیفتند.»

تعطیلی و نبود ماه؛ دو عامل ویژه امسال تماشای بارش برساوشی

این معلم نجوم در ادامه به تفاوت شرایط رصد بارش شهابی برساوشی در سال جاری اشاره کرد و گفت: «نکته دیگری که امسال آن را متمایزتر کرده بود، سه روز تعطیلی بود. این موضوع باعث شد بسیاری از رصدگران، انجمن‌های نجوم و گروه‌های نجومی برنامه‌های بیشتری ترتیب دهند، چون تعطیلی وجود داشت و می‌توانستند از افراد دعوت کنند تا در برنامه‌های نجومی شرکت کنند. نکته ویژه دیگر امسال این بود که ماه در آسمان نبود. اگر ما ماه را به شکل بدر، کامل، تربیع یا حتی هلال داشته باشیم ــ البته هلال کمتر ــ به‌ویژه در حالت تربیع یا به شکل زرد یا کامل، خود ماه می‌تواند نور مزاحم ایجاد کند و تعداد شهاب‌هایی را که احتمال دارد ببینیم، کاهش دهد.» وی ادامه داد: «بنابراین امسال ازاین‌جهت ویژه‌تر شده بود و این تبلیغاتی که در فضای مجازی بیشتر از همیشه می‌دیدیم، به دلیل همین سه عامل بود؛ تعطیلات، نبود ماه در آسمان و خود بارش شهابی که همیشه بارشی پرشمار و هیجان‌انگیز است.»

برای دیدن شهاب، تلسکوپ لازم نیست

ملی درباره تفاوت تماشای شهاب با چشم غیرمسلح و ابزار‌های رصدی گفت: «ما اصلاً نمی‌توانیم شهاب‌ها را با چشم مسلح یا تلسکوپ ببینیم، به این دلیل که نمی‌دانیم دقیقاً هر لحظه باید کجا را نگاه کنیم. شهاب‌ها در تمام نقاط آسمان ممکن است دیده شوند.»

وی توضیح داد: «درست است که یک محل مشخص برای مبدأ درخشش شهاب‌ها وجود دارد که به آن کانون بارش می‌گویند، اما به‌طورکلی برای رصدگری که آماتور است و فقط دوست دارد یک شب بارش شهابی را ببیند، لازم نیست به نقطه مشخصی نگاه کند. فقط کافی است روی سطح زمین دراز بکشد یا روی یک صندلی راحت بنشیند و حدود یک ساعت به خودش فرصت بدهد تا آسمان را ببیند. بهترین حالت هم این است که به تلفن همراه یا هر نور دیگری نگاه نکند تا چشمش به تاریکی شب عادت کند و بتواند تعداد بیشتری شهاب ببیند.»

ملی تأکید کرد: «بنابراین ما برای بارش شهابی اصلاً به هیچ ابزاری نیاز نداریم. اینکه تور‌های رصدی یا گروه‌های نجومی برای یک شب رصد پیشنهاد‌هایی دارند و می‌گویند تلسکوپ هم همراهشان است، به این دلیل است که از آن فرصت استفاده می‌کنند تا افراد را به خارج از شهر یا محلی ببرند که آلودگی نوری وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی می‌توانند دور از نور‌های مزاحم شهر، ستاره‌ها، سیاره‌ها و اجرام سماوی قابل‌توجه دیگری را که می‌شود با تلسکوپ نشان داد، به افراد نشان دهند. یعنی این فرصتی است تا افراد اجرام آسمانی دیگر را هم ببینند، اما برای شهاب‌ها هیچ ابزاری نیاز نیست؛ فقط دو چشم مشتاق لازم است که فرصت و حوصله داشته باشند آسمان را ببینند.»

هرچه از شهر دورتر شویم، آسمان تاریک‌تر است

ملی درباره اینکه بارش شهابی در کدام نقطه از زمین بهتر دیده می‌شود، گفت: «این بارش به‌طورکلی در همه‌جا دیده می‌شود. اینکه در این بازه زمانی در شهر‌ها و کشور‌های مختلف تبلیغات مربوط به رصد این پدیده را می‌بینیم، به این دلیل است که نقطه خاصی نداریم. در نیمکره شمالی، به‌طورکلی این بارش شهابی خیلی راحت دیده می‌شود. فقط کافی است بعد از غروب خورشید، زمانی که آسمان کاملاً تاریک شد، در نقطه‌ای از شهر یا خارج از شهر قرار بگیریم که آلودگی نوری اطرافمان نباشد. هرچه از شهر‌ها دورتر شویم، قطعاً می‌توانیم آسمان تاریک‌تری داشته باشیم و به تبع آن، تعداد شهاب‌های بیشتری را ببینیم.»

فضای مجازی در تجربه تماشای بارش شهابی بی‌تأثیر نبود

این ستاره‌شناس درباره افزایش توجه به رصد بارش‌های شهابی در سال‌های اخیر و نقش فضای مجازی در این موضوع گفت: «طبیعتاً اطلاع‌رسانی درباره همه چیز در این سال‌ها اثرگذارتر بوده و روی این موضوع هم مسلماً اثر داشته است. افراد بسیار زیادی که شاید اصلاً علاقه‌ای به نجوم نداشتند یا از بارش‌های شهابی اطلاع نداشتند، در این سال‌های اخیر بیشتر شده و بیشتر راغب شده‌اند که بروند و این پدیده را ببینند.» ملی در ادامه به نقش عکس‌های نجومی در افزایش این علاقه اشاره کرد و گفت: «نکته بعدی، اثر عکس‌های نجومی است. عکس‌های نجومی که توسط افراد و حتی با گوشی‌هایشان گرفته می‌شود، بسیار مؤثر بوده است. قبلاً فقط عکاسان نجومی از ابزار‌های خاص و دوربین‌های DSLR استفاده می‌کردند و امکان عکاسی با دوربین دیجیتال را داشتند یا پیش از آن، با دوربین‌های خاص آنالوگ عکاسی می‌کردند.»

وی افزود: «اما الان خود وجود گوشی در دست همه ما، گوشی‌هایی که می‌توانند به نور حساس باشند، سنسور‌های قوی‌تری داشته باشند و نور‌های کوچک‌تر را ثبت کنند، در کنار وجود سه‌پایه و همه این امکانات که در دسترس افراد است، باعث شده عکس‌های بیشتری از بارش‌های شهابی گرفته شود و در فضای مجازی هم دیده شود. همچنین این موضوع خودش باعث شده آدم‌ها راغب شوند بیشتر به فضایی بروند و مثلاً در موقعیتی قرار بگیرند که بارش شهابی را ببینند؛ بنابراین از دو جنبه تأثیر گذاشته است؛ یکی افزایش شمار عکس‌هایی که گرفته می‌شود و طبیعتاً فضای انتشار آن که می‌تواند فضای مجازی باشد.»

هر تور نجومی، الزاماً برنامه رصدی حرفه‌ای نیست

ملی با اشاره به افزایش گروه‌ها و تور‌هایی که برای تماشای بارش شهابی برنامه‌ریزی می‌کنند، گفت: «واقعیت این است که در تمام گروه‌های نجومی و جمع‌هایی که برای عکاسی می‌روند، همه افراد لزوماً به دنبال تماشای آسمان نیستند. ممکن است این جمع‌ها، گروه‌های طبیعت‌گرد باشند یا گروه‌هایی باشند که صرفاً برای گذراندن یک شب خارج از شهر سفر کرده‌اند و در کنار آن، بارش شهابی را هم می‌بینند.»

وی ادامه داد: «پیدا کردن تور مناسب یا گروهی که واقعاً با نیت رصد بارش شهابی می‌رود و حتماً همراه خودش کارشناس رصد خبره دارد، کمی سخت شده است. چند سال اخیر گروه‌های نجومی زیاد شده‌اند یا گروه‌هایی که الزاماً نجومی هم نیستند برای بارش شهابی برنامه‌ریزی می‌کنند و تور می‌برند، تعداد این برنامه‌ها خیلی زیاد شده و همین پیدا کردن گروه‌های ویژه را سخت کرده است.» ملی توصیه کرد: «اگر افراد دنبال یک برنامه خوب هستند، حتماً پرس‌وجو کنند که کارشناس رصد آن برنامه چه کسی است. قبل از اینکه با آن گروه سفر کنند، حتماً درباره کارشناس رصدی آن تحقیق کنند، مثلاً اگر در فضای مجازی صفحه‌ای دارد، می‌توانند آن را پیدا کنند و به‌طورکلی از برنامه‌های رصدی آن گروه مطلع شوند؛ اینکه چه برنامه‌هایی دارد، چه کسانی در آن حضور دارند، چند نفرند و قرار است کجا بروند. باید بررسی کنند جایی که قرار است بروند واقعاً خارج از شهر است و آلودگی نوری کمتری دارد یا نه. شاید لازم باشد یکی دو بار سفر کنند تا در نهایت به یک گروه نجومی معتبرتر برسند. غیر از این، انجمن‌های نجوم هر شهر و هر استان معمولاً راهنما‌های خوبی هستند که به‌صورت مدون برنامه‌های مشخص دارند و کارشناسانشان هم کارشناسان زبده‌ای هستند که تجربه خوبی از شب‌های رصدی دارند.»

یک خط نورانی که از ذهن پاک نمی‌شود

ملی در پاسخ به اینکه اساساً چرا تماشای بارش شهابی برای انسان‌ها جذاب است، گفت: «تماشای آن به این خاطر جذاب است که واقعاً لحظه‌ای که یک تیر شهاب یا شهاب از آسمان رد می‌شود و شما در کسری از ثانیه یک نور رنگی می‌بینید که انگار از وسط آسمان یا از نقطه‌ای از آسمان به شکل یک خط رد شده، لحظه بسیار شگفت‌انگیزی است. ممکن است در زمان‌های دیگری هم شهاب را در آسمان دیده باشیم، اما دیدن چند شهاب در یک شب، تصویری است که هیچ‌وقت از ذهن آدم پاک نمی‌شود.» این معلم نجوم افزود: «این موضوع، چون بسیار کم‌هزینه است و هیچ ابزار خاصی نمی‌خواهد معمولاً روش جالبی برای علاقه‌مند کردن آدم‌ها به آسمان و ایجاد انگیزه‌ای است که افراد درباره موضوعات علمی بتوانند سؤال بپرسند. ما می‌دانیم خود آسمان می‌تواند محل آگاهی باشد. برای همین شاید جذابیت خیلی زیادی دارد که افراد را به آسمان شب علاقه‌مند و در کنار آن روحیه پرسشگری را تقویت کند. معمولاً به همین خاطر است که در این فرصت، گروه‌های نجومی معتبرتر خیلی دنبال این هستند که افراد زیادی را همراه خودشان کنند تا یک شب علمی برای افراد رقم بزنند.»

منبع: فرهیختگان