باشگاه خبرنگاران جوان - سیدرضا صالحی‌امیری وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در آیین گرامیداشت نخستین سالگرد درگذشت استاد محمود فرشچیان که در ایوان عطار مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد برگزار شد، با اشاره به جایگاه این هنرمند در حافظه فرهنگی ایران اظهار کرد: امروز روزی به‌یادماندنی در تاریخ فرهنگ و هنر ایران است؛ روزی که فرهیختگان، هنرمندان، پیشکسوتان و صاحبان اندیشه از سراسر کشور گرد هم آمده‌اند تا از یکی از سرمایه‌های بزرگ فرهنگی ایران در عرصه ملی و جهانی تجلیل کنند.

وی افزود: سخن امروز بیشتر از منظر فرهنگی و معرفتی درباره انسانی است که نام و جایگاه او نه‌تنها با گذشت زمان کمرنگ نشده، بلکه پس از درگذشت، بیش از گذشته در ایران و جهان شناخته شده است‌.

صالحی‌امیری با طرح این پرسش که چرا برخی انسان‌ها پس از مرگ در حافظه تاریخی ملت‌ها ماندگارتر می‌شوند، گفت: تاریخ نشان داده است که برخی چهره‌ها پس از فقدان، نه‌تنها از یاد نمی‌روند، بلکه حضورشان در ذهن و وجدان جمعی ملت‌ها پررنگ‌تر می‌شود.

وی ادامه داد: در طول تاریخ، صاحبان قدرت و ثروت بسیاری آمده‌اند و رفته‌اند و نام بسیاری از آنان حتی در حافظه تاریخی باقی نمانده است؛ اما در مقابل، انسان‌هایی هستند که با گذشت قرن‌ها همچنان زنده‌اند و جامعه از آنان سخن می‌گوید. راز این ماندگاری را باید در «زیست فرهنگی» جست‌وجو کرد؛ انسان‌هایی که با معرفت، فضیلت، اخلاق، فرهنگ و معنا زندگی می‌کنند، با مرگ پایان نمی‌یابند، بلکه به بخشی از حافظه تاریخی یک ملت تبدیل می‌شوند.

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سرمایه اصلی و پایدار ایران را در همین منظومه فرهنگی دانست و تصریح کرد: سرمایه ایران در شاخص‌های اقتصادی و دارایی‌های مادی خلاصه نمی‌شود، شعر، موسیقی، تئاتر، نقاشی، نگارگری، خط، ادبیات، اندیشه و میراث‌فرهنگی، سرمایه‌های ماندگاری هستند که هویت این سرزمین را در طول تاریخ استمرار بخشیده‌اند.

سرمایه فرهنگی؛ بنیان ماندگار قدرت ایران

صالحی‌امیری با تاکید بر ضرورت بازتعریف مفهوم سرمایه در نسبت با هویت ملی اظهار کرد: سرمایه‌های مادی ممکن است در معرض فرسایش و زوال قرار گیرند، اما سرمایه فرهنگی، اگر به‌درستی صیانت و منتقل شود، می‌تواند قرن‌ها و هزاره‌ها به حیات خود ادامه دهد. از این منظر، فرهنگ و هنر یکی از بنیادهای ماندگاری تمدن و هویت ملی ایران است.

وی افزود: هنگامی که از سرمایه‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی سخن می‌گوییم، نباید از سرمایه‌ای غفلت کنیم که عمیق‌ترین پیوند را با هویت تاریخی ملت ایران دارد و آن سرمایه فرهنگی و هنری است.

فرشچیان؛ نماد زیست فرهنگی ایران

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، استاد محمود فرشچیان را نمونه‌ای برجسته از زیست فرهنگی ایرانی دانست و گفت: زیست فرهنگی به معنای زیستن با معرفت، فضیلت، اخلاق و معناست و فرشچیان از جمله انسان‌هایی بود که این ویژگی‌ها را در شخصیت، اندیشه و آثار خود متجلی کرد.

صالحی‌امیری با اشاره به تداوم تاریخی هنر ایرانی اظهار کرد: ما از تبار استاد کمال‌الدین بهزاد و کمال‌الملک به فرشچیان رسیده‌ایم و این چهره‌ها حلقه‌های زنده زنجیره‌ای هستند که هویت هنری و فرهنگی ایران را در طول تاریخ استمرار بخشیده‌اند.

وی افزود: همان‌گونه که امروز پس از هزار سال از فردوسی سخن می‌گوییم، تردید ندارم که هزار سال دیگر نیز نسل‌های ایران‌زمین از محمود فرشچیان به‌عنوان یکی از چهره‌های ماندگار فرهنگ و هنر این سرزمین یاد خواهند کرد.

فرشچیان؛ روایتگر ایران و معرفت اسلامی به زبان هنر

صالحی‌امیری با اشاره به ابعاد معرفتی و هویتی آثار فرشچیان گفت: باور من این است که فرشچیان هم ایران‌شناس بود و هم اسلام‌شناس؛ هنرمندی که توانست بخشی از عمیق‌ترین مفاهیم فرهنگ ایرانی و معارف اسلامی و شیعی را با زبان هنر به مخاطب منتقل کند.

وزیر میراث‌فرهنگی تصریح کرد: هر یک از آثار فرشچیان را می‌توان همچون کتابی گشوده از فرهنگ، معنویت، معرفت و تاریخ ایران خواند. در آثار او، مفاهیمی همچون عاشورا، ایمان، اخلاق، معنویت و جایگاه سالار شهیدان نه صرفا در قالب تصویر، بلکه در قالب یک روایت عمیق فرهنگی و معرفتی بازتاب یافته است.

صالحی امیری، فرشچیان را انسانی مؤمن، خداجو و بی‌ادعا توصیف کرد و گفت: این هنرمند بزرگ دلبسته ایران‌زمین بود و این دلبستگی را می‌توان در آثار، گفتار و نگاه او به ایران، هویت ایرانی و حتی سخنانش درباره خلیج‌فارس مشاهده کرد.

وی با تاکید بر ضرورت انتقال میراث فرشچیان به نسل‌های آینده اظهار کرد: امروز در برابر میراث فرشچیان دو مسئولیت اساسی داریم؛ نخست، معرفی این چهره بزرگ به نسل جوان و تبدیل او به بخشی از حافظه فرهنگی نسل‌های آینده و دوم، معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و هنری ایران به جامعه جهانی.

صالحی امیری افزود: آموزش و پرورش، آموزش عالی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و همه نهادهای فرهنگی باید فرشچیان را به نسل جدید معرفی کنند؛ زیرا شناخت فرشچیان، شناخت بخشی از فرهنگ، هنر، معرفت، فضیلت و معنویت ایرانی است.

جهان باید ایران را با فرهنگ و تمدن آن بشناسد

وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با اشاره به اهمیت روایت ایران در عرصه بین‌المللی گفت: یکی از رسالت‌های مهم جامعه فرهنگی، ارائه تصویر واقعی و تمدنی ایران به جهان است.

صالحی‌امیری افزود: در جهان امروز، روایت‌های مختلفی درباره ایران تولید و بازنمایی می‌شود و گاه دشمن تلاش می‌کند تصویر ایران را فقط در چارچوب مولفه‌هایی همچون جنگ تعریف کند؛ در حالی که ایران پیش از هر چیز، سرزمین فرهنگ، هنر، اندیشه، تمدن و میراث تاریخی است.

وی تاکید کرد: ما باید روایت فرهنگی ایران را در جهان تقویت کنیم و داشته‌های تمدنی خود را به زبان قابل فهم برای افکار عمومی جهان معرفی کنیم. جهان باید هنگامی که نام ایران را می‌شنود، علاوه بر همه واقعیت‌های امروز، به یاد فردوسی، حافظ، سعدی، عطار و فرشچیان بیفتد؛ چهره‌هایی که نمایندگان قدرت نرم و سرمایه فرهنگی ایران هستند.

فرشچیان؛ حلقه تداوم تاریخی نگارگری ایران

صالحی‌امیری با اشاره به جایگاه فرشچیان در تاریخ نگارگری ایران گفت: گاهی تصور می‌شد با درگذشت استادانی چون بهزاد و کمال‌الملک، تداوم نسلی و تاریخی نگارگری ایران با گسست مواجه شده است؛ اما فرشچیان توانست این جریان را احیا و به نسل جدید منتقل کند.

وی افزود: فرشچیان حلقه‌ای مؤثر در تداوم یک سنت چندصدساله هنری و فرهنگی بود و توانست با زبان و بیان هنری خود، نگارگری ایرانی را در سطحی گسترده‌تر به جهان معرفی کند.

وزیر میراث‌فرهنگی، گروشگری و صنایع دستی، با تاکید بر اینکه پاسداشت فرشچیان نباید در برگزاری یک آیین خلاصه شود، گفت: آنچه امروز انجام می‌دهیم تنها قطره‌ای از دریای ظرفیت وجودی این مرد بزرگ است و نباید تصور کنیم که با برگزاری یک مراسم، وظیفه خود را در قبال فرشچیان انجام داده‌ایم.

صالحی‌امیری ادامه داد: پاسداشت واقعی فرشچیان زمانی محقق می‌شود که میراث فکری، هنری و فرهنگی او به نسل‌های بعد منتقل شود، آثار او در نظام آموزش فرهنگی و هنری کشور جایگاه شایسته خود را پیدا کند و جهان نیز با این سرمایه بزرگ فرهنگی ایران بیش از پیش آشنا شود.

وی اظهار کرد: امروز همه ما گرد هم آمده‌ایم تا یک پیام روشن را به روح بلند این هنرمند بزرگ منتقل کنیم؛ اینکه ایرانیان قدر او را می‌دانند، زیرا فرشچیان نیز تمام زندگی و هنر خود را با ایران، هویت ایرانی و فرهنگ این سرزمین پیوند زده بود.

میراث فرشچیان، امانتی برای آینده ایران

وزیر میراث‌فرهنگی با قدردانی از حضور هنرمندان، پیشکسوتان، اهالی فرهنگ و هنر و مسئولان در این آیین گفت: امروز نمایندگانی از حوزه‌های مختلف فرهنگ و هنر، از موسیقی و نقاشی و نگارگری تا مدیریت فرهنگی و دولت، گرد هم آمده‌اند تا بر یک حقیقت تاکید کنند؛ اینکه ایرانیان فرشچیان را بخشی از هویت فرهنگی خود می‌دانند و میراث او را پاس خواهند داشت.

صالحی‌امیری ابراز امیدواری کرد: جامعه فرهنگی و هنری کشور بتواند میراث‌دار شایسته‌ای برای این هنرمند بزرگ باشد و آنچه را که فرشچیان از فرهنگ، هنر، معرفت و هویت ایرانی به یادگار گذاشته است، با امانت‌داری به نسل‌های آینده منتقل کند.

۱۴۹ اثر تاریخی بین ۱۰ تا ۹۰ درصد خسارت دیده‌اند

وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با اشاره به آسیب‌دیدگی ۱۴۹ اثر تاریخی در جریان جنگ تحمیلی اخیر، از خسارت بیش از ۱۰ همتی به این آثار خبر داد و گفت: نگارگری ایران با آثار و مکتب استاد محمود فرشچیان بار دیگر در جهان پرچم‌دار شد.

صالحی‌امیری، در حاشیه نخستین مراسم بزرگداشت استاد محمود فرشچیان، با اشاره به خسارت‌های واردشده به آثار تاریخی کشور، اظهار کرد: در مجموع حدود ۱۴۹ اثر تاریخی بین ۱۰ تا ۹۰ درصد خسارت دیده‌اند و برآورد اولیه خسارت‌ها در سال گذشته حدود ۷.۵ همت بود که با تجدید برآورد و با توجه به افزایش قیمت‌ها، میزان خسارت‌ها اکنون حتماً بیش از ۱۰ همت است.

وی افزود: همکاران ما در حال مطالعه برای نحوه مرمت این آثار هستند. بخشی از دستگاه‌ها مسئولیت اجتماعی را پذیرفته‌اند و برای کمک اعلام آمادگی کرده‌اند، دولت نیز بخش دیگری را تقبل کرده و ایرانیان خارج از کشور نیز به ما پیام داده‌اند که بخشی از هزینه‌ها را تقبل خواهند کرد.

وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ادامه داد: پیش از هر اقدامی، حفاظت اضطراری از آثار به پایان رسیده و اکنون در مرحله مطالعه برای نحوه مرمت هستیم و متخصصان ما مشغول کار هستند. ان‌شاءالله با بهتر شدن یا امن شدن فضای جنگ، عملیات مرمت آغاز خواهد شد و در کمترین فرصت ممکن، با نظر متخصصان مرمت ایران، این آثار مجدداً به چرخه عمومی بازخواهند گشت.

فرشچیان نگارگری ایران را دوباره در جهان مطرح کرد

صالحی‌امیری در ادامه درباره جایگاه استاد محمود فرشچیان در هنر نگارگری ایران اظهار کرد: آنچه امروز در این جمع مطرح کردم و به آن اعتقاد دارم این است که بسیاری از شخصیت‌ها و چهره‌های سیاسی و اقتصادی پس از مرگشان فراموش می‌شوند، اما چهره‌هایی که دارای زیست فرهنگی هستند و فرهنگ در متن و وجودشان حیات دارد، پس از مرگ نیز همچنان حیات دارند.

وی افزود: این حیات معنوی و معرفتی آن‌چنان است که امروز که سالگرد برگزار کردیم، نسبت به سال گذشته که من در همین مکان برای مراسم بزرگداشت مرحوم فرشچیان حضور داشتم و مراسم تشییع او در اصفهان و همزمان مراسم تجلیلش در تهران برگزار شد، امروز جمعیت بیشتری را می‌بینم و این نشان می‌دهد که تفکر و مکتب فرشچیان در هنر ایران‌زمین ریشه دارد.

وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی تصریح کرد: ما فکر می‌کردیم با استاد بهزاد، کمال‌الملک و رضا عباسی، این نسل نگارگری دچار انقطاع می‌شود، اما امروز دیدیم که نگارگری ایران دوباره در جهان امروز پرچمش برافراشته شد.

صالحی‌امیری گفت: ما نیاز داریم دو اقدام جدی انجام دهیم؛ نخست معرفی ظرفیت فرهنگی، معرفتی و معنوی این شخصیت به جوانان و دوم معرفی آن به جهان امروز. فرشچیان با زبان نگارگری توانست یک بار دیگر اسلام، عاشورا و «عصر عاشورا» را به نسل جوان معرفی کند. همه تابلوهای او به مثابه یک اثر پژوهشی، کتاب و یک اثر معرفتی هستند که با همه سخن می‌گویند و عنصر معنویت در تمام آثار این استاد موج می‌زند.

وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی افزود: این امر ممکن نیست مگر اینکه خود او از یک ظرفیت اخلاقی و عرفانی درونی برخوردار باشد. کلام استاد را وقتی می‌شنوید، همواره یاد خدا، اخلاص و توسل به ائمه(ع) در آن دیده می‌شود؛ چه در ساخت ضریح، چه در «عصر عاشورا» و چه در سایر آثار، معرفت و معنویت موج می‌زند.

صالحی‌امیری تاکید کرد: امروز جامعه ایران تشنه شخصیتی مثل استاد فرشچیان است. رحمت و درود الهی بر این مرد بزرگ که ایران را در جهان سرافراز کرد و تمدن و فرهنگ ایران‌زمین را در عمق این سرزمین مستند کرد.

تعزیه می‌تواند نسل به نسل فرهنگ عاشورا و فرهنگ اربعین را منتقل کند

وی همچنین در پاسخ به پرسشی درباره تعزیه و ثبت جهانی آن گفت: در پایان ماه صفر هستیم و تعزیه تأثیر زبان حال ملت ایران در محرم، عاشورا و اربعین است و به تصویرسازی و روایتگری که از این مفاهیم دارد، توجه می‌کند.

وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی افزود: علت ماندگاری تعزیه این است که از زبان عمومی و زبان عامیانه استفاده می‌کند و با مخاطب خود ارتباط برقرار می‌کند. تعزیه فراتر از یک مرثیه است؛ تعزیه یک اثر بزرگ نمایشی است که می‌تواند نسل به نسل فرهنگ عاشورا و فرهنگ اربعین را به نسل‌های بعدی منتقل کند.

صالحی‌امیری اظهار کرد: امروز از دوره صفویه نیز تابلوهای تعزیه را داریم و همان سبک ۵۰۰ سال قبل، امروز در خیابان‌های ایران‌زمین، تکایا و حسینیه‌ها اجرا می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: من فکر می‌کنم حفظ حافظه تاریخی ملت ایران مهم‌ترین رسالت فرهنگی ماست و ثبت تعزیه نیز ناشی از همین حافظه ملت ایران است.

منبع: وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی