باشگاه خبرنگاران جوان - در روزهایی که خیابان‌های تهران و بسیاری از شهرهای ایران شاهد یکی از گسترده‌ترین آیین‌های وداع و تشییع تاریخ معاصر هستند، هزاران قاب تصویری نیز همزمان در حال ثبت لحظه‌هایی برای ماندگاری در حافظه تصویری یک ملت است؛ از دوربین‌های خبری گرفته تا تجهیزات حرفه‌ای سینمای مستند، همه در تلاش‌اند روایتی از رویدادی را ثبت کنند که ابعاد اجتماعی، فرهنگی و تاریخی آن فراتر از یک مراسم سوگواری است.

در این روزها، سینمای مستند ایران وارد یکی از مهم‌ترین و گسترده‌ترین لحظات تاریخی ثبت تصویری خود شده است؛ رویدادی که از پروژه‌های مستقل فیلمسازان شناخته‌شده تا تولیدات نهادهای فرهنگی و رسانه‌ای را در بر می‌گیرد و قرار است راوی رویدادی باشند که بی‌تردید در حافظه تاریخی کشور جایگاهی ویژه خواهد یافت.

آنچه این روزها در عرصه مستندسازی جریان دارد، صرفاً تولید چند فیلم مستند درباره یک مراسم سوگواری نیست.

حجم نیروهای درگیر، گستردگی گروه‌های تصویربرداری، تنوع زاویه‌های روایی و حضور همزمان مجموعه‌های مختلف نشان می‌دهد با پروژه‌ای ملی برای ثبت و آرشیو یک واقعه تاریخی مواجه هستیم؛ پروژه‌ای که شاید بتوان آن را یکی از بزرگ‌ترین تلاش‌های مستندسازی جمعی در تاریخ سینمای مستند ایران دانست.

حضور گسترده مستندسازان در مراسم تشییع رهبر شهید، تلاشی برای عبور از ثبت تصویری صرف و حرکت به سمت خلق روایت‌های ماندگار است.

از نخستین ساعات آغاز مراسم وداع و بدرقه پیکر رهبر شهید، گروه‌های مختلف فیلم‌برداری و مستندسازی در نقاط گوناگون کشور مستقر شدند.

مأموریت آن‌ها تنها ثبت این مراسم‌ها نبود؛ بلکه تلاش می‌کردند در فراروایت حضور مردم، فعالیت موکب‌ها، نقش نیروهای خدماتی و امدادی، قصه‌ها و تجربه‌های مردمی را نیز به تصویر بکشند.

در واقع آنچه مقابل دوربین‌ها قرار گرفته، مجموعه‌ای از روایت‌های ملی است که هر کدام ظرفیت تبدیل شدن به یک فیلم مستقل را دارند.

چهره‌های پشت دوربین

در پشت دوربین‌ها، چهره‌های شناخته شده‌ای چون رضا میرکریمی و بهروز افخمی هم دیده شدند. افخمی بناست مستند سینمایی «حال خونین‌دلان ۲؛ پهلوان جهان» را بسازد. او با ساخت این مستند سینمایی، بار دیگر به سراغ ثبت یک بدرقه تاریخی رفته است؛ تجربه‌ای که پیش از این در مستند «حال خونین‌دلان» و با محوریت ارتحال امام خمینی(ره) آن را پشت سر گذاشته بود.

افخمی این بار تلاش کرده از زاویه‌ای متفاوت به ماجرا نگاه کند. تمرکز اصلی او بر افرادی است که از کشورهای مختلف برای حضور در مراسم تشییع رهبر شهید به ایران آمده‌اند؛ موضوعی که به اعتقاد او می‌تواند ابعاد فراملی این واقعه را آشکار کند.

در نگاه این فیلمساز، اهمیت ماجرا تنها در حضور جمعیت میلیونی نیست، بلکه در پیوند عاطفی و معنوی مردمانی از فرهنگ‌ها و ملیت‌های مختلف با شخصیتی است که مراسم تشییع او برگزار شده است. از همین رو، فیلم او بیش از آنکه یک گزارش تصویری باشد، در جست‌وجوی روایتی انسانی و جهانی از این وداع تاریخی است.

روایت‌های متکثر از یک واقعه

حامد شکیبانیا از دیگر مستندسازانی است که همزمان چند پروژه را دنبال می‌کند. او دو مستند مستقل را در دست تولید دارد؛ یکی با همکاری مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی و دیگری برای شبکه پرس‌تی‌وی.

پروژه «باید برخاست» که با مشارکت مرکز گسترش ساخته می‌شود، با حضور حدود ۵۰ نفر از تصویربرداران و عوامل تولید، یکی از بزرگ‌ترین گروه‌های مستندسازی حاضر در این رویداد را در اختیار دارد. این حجم از نیرو و امکانات، نشان‌دهنده اهمیت ثبت دقیق و همه‌جانبه مراسم است.شکیبانیا معتقد است آنچه امروز ثبت می‌شود، بخشی از حافظه تاریخی کشور خواهد بود و به همین دلیل باید امکان روایت‌های متنوع از آن فراهم شود؛ روایت‌هایی که بتوانند ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی و انسانی این رخداد را منعکس کنند.

شکل‌گیری یک آرشیو ملی

در کنار پروژه‌های مستقل، نهادهای فرهنگی و رسانه‌ای نیز برنامه‌های گسترده‌ای برای مستندسازی این رویداد دارند. ده‌ها گروه مستندسازی در تهران و برخی شهرهای دیگر مأمور ثبت بخش‌های مختلف مراسم شده‌اند. این گروه‌ها موضوعاتی چون حضور مردم، فعالیت موکب‌ها، نقش نیروهای اجرایی، روایت خانواده‌ها و میهمانان خارجی و همچنین زوایای کمتر دیده ‌شده مراسم را دنبال می‌کنند.

مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی از نخستین روزهای آغاز مراسم، در صف مقدم مستندسازی قرار داشت. این مرکز علاوه بر مشارکت در پروژه «باید برخاست»، در تولید و ثبت تصاویر پروژه‌های دیگری از جمله «بدرقه آقای شهید» نیز حضور فعال داشته است.بررسی فعالیت‌های این مرکز نشان می‌دهد سیاست اصلی آن، ثبت حداکثری تصاویر برای استفاده در پروژه‌های آینده است. رویکردی که پیش از این نیز در مواجهه با رویدادهای مهم تاریخی تجربه شده و اکنون در مقیاسی وسیع‌تر دنبال می‌شود.در کنار این مجموعه‌ها، پروژه «سلام آخر» نیز با حضور گروهی از مستندسازان جوان آغاز شده است. هرچند هنوز اطلاعات کاملی از ساختار نهایی این پروژه منتشر نشده، اما آنچه تاکنون اعلام شده از تلاش برای ثبت روایت‌های مردمی و تجربه‌های کمتر دیده‌ شده حکایت دارد.

از سوره تا اوج

مرکز مستند سوره نیز برنامه‌ریزی برای تولید ۱۰ مستند مستقل درباره این مراسم را در دستور کار قرار داده است. به گفته امین قدمی، مدیر مرکز مستند سوره این آثار که عمدتاً در قالب مستندهای نیمه‌بلند تولید می‌شوند، با محوریت شخصیت‌ها، روایت‌های مردمی، پشت‌صحنه برگزاری مراسم، نقش رسانه‌ها و جلوه‌های همبستگی اجتماعی ساخته خواهند شد. همچنین تعدادی از این مستندها با رویکرد مشاهده‌گر و با بهره‌گیری از ترکیب صدا و موسیقی، روایت تصویری این مراسم را ثبت خواهند کرد.به گفته قدمی، هر گروه مستندسازی متشکل از کارگردان، پژوهشگر، تصویربردار و دیگر عوامل تولید خواهد بود که با حفظ استقلال در روایت، بخشی از این پروژه را پیش خواهند برد. در این پروژه، روایت‌های متنوعی از مراسم ارائه خواهد شد؛ از روایت‌های مردمی و حضور اقشار مختلف جامعه گرفته تا پشت‌صحنه برگزاری مراسم، نقش رسانه‌ها، جلوه‌های همبستگی اجتماعی و روایت‌های شخصی افرادی که در این رویداد حضور خواهند داشت.میکائیل دیانی، سرپرست تیم مستندسازی سازمان اوج هم از اجرای طرح جمع‌سپاری روایت‌های مردمی برای مستندسازی مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب خبر داده و گفته است: روایت‌های تصویری مردم از سراسر کشور، در کنار تولید مستندهای سوژه‌محور و یک مستند جامع، بخشی از پروژه ثبت و روایت این رویداد خواهد بود.به گفته او، در بخش مستندسازی کلی مراسم، حدود ۱۰تیم مستندسازی ساماندهی شده‌اند تا مراسم وداع و تشییع را پوشش دهند. بر اساس برنامه‌ریزی انجام ‌شده، سوژه‌های شاخص با یک استراتژی مشخص تصویربرداری خواهند شد و مستندهای مختلفی بر پایه این روایت‌ها تولید می‌شود.دیانی یادآور شده در کنار ثبت کلی مراسم، تعدادی سوژه کمتر دیده‌ شده که در لایه‌های دوم و سوم این رویداد قرار دارند نیز انتخاب شده‌اند. این سوژه‌ها تا زمان برگزاری مراسم همراهی و مستندنگاری خواهند شد تا روایت‌های متفاوتی از این رویداد شکل بگیرد.

برای مخاطبان داخلی و جهانی

بخشی از اهمیت این پروژه‌ها به مخاطبانی بازمی‌گردد که قرار است این آثار را تماشا کنند. برخی مستندها برای مخاطبان داخلی ساخته می‌شوند و برخی دیگر با هدف عرضه در شبکه‌های بین‌المللی و جشنواره‌های خارجی تولید خواهند شد.در همین راستا، مجموعه‌هایی مانند پرس‌تی‌وی، روایت فتح و دیگر نهادهای رسانه‌ای نیز در حال تولید آثار اختصاصی خود هستند. این آثار تلاش دارند تصویری جامع‌تر از ابعاد مختلف مراسم ارائه دهند و روایت این رویداد را به خارج از مرزهای ایران نیز منتقل کنند.از سوی دیگر، برخی نهادهای امدادی و خدماتی نیز پروژه‌های مستندسازی مستقلی را آغاز کرده‌اند تا نقش نیروهای اجرایی و پشتیبانی در برگزاری مراسم را ثبت کنند؛ روایتی که معمولاً در متن اصلی پوشش‌های رسانه‌ای کمتر دیده می‌شود.

چشم‌ انتظار نخستین نمایش‌ها

اگرچه هنوز هیچ ‌یک از این آثار به مرحله اکران یا نمایش عمومی نرسیده‌اند، اما حجم پروژه‌های در حال تولید نشان می‌دهد سینمای مستند ایران در حال تجربه یک مقطع ویژه است. مقطعی که در آن ده‌ها گروه مستندساز به‌صورت همزمان در حال ثبت یک واقعه واحد هستند؛ اتفاقی که در تاریخ مستندسازی کشور کمتر سابقه داشته است.بسیاری از این آثار احتمالاً در ماه‌های آینده به‌ویژه در بیستمین دوره جشنواره سینماحقیقت رونمایی خواهند شد؛ جشنواره‌ای که از هم‌اکنون می‌توان آن را مهم‌ترین میزبان روایت‌های سینمایی از این رویداد دانست.

تا آن زمان، دوربین‌ها همچنان روشن‌اند؛ در جست‌وجوی لحظه‌ها، چهره‌ها و روایت‌هایی که شاید سال‌ها بعد، مهم‌ترین اسناد تصویری آخرین وداع یک ملت با رهبر شهید به شمار آیند.

منبع: روزنامه قدس