باشگاه خبرنگاران جوان - سال‌هاست که مرز‌های شرقی ایران، علاوه بر اهمیت امنیتی و ژئوپلیتیکی، به عنوان یکی از مهم‌ترین کریدور‌های بالقوه تجارت منطقه‌ای شناخته می‌شوند. در میان این گذرگاه‌ها، «تفتان» جایگاهی ویژه دارد؛ نقطه‌ای که نه‌تنها ایران را به پاکستان متصل می‌کند، بلکه در صورت توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و گمرکی، می‌تواند حلقه اتصال آسیای جنوبی به شبکه ریلی ایران، کشور‌های آسیای میانه، قفقاز، ترکیه و حتی اروپا باشد.

با وجود این ظرفیت کم‌نظیر، تفتان طی سال‌های گذشته کمتر از توان واقعی خود مورد استفاده قرار گرفت. نبود زیرساخت‌های کامل گمرکی، محدودیت در انجام تشریفات صادرات و واردات، ضعف تجهیزات لجستیکی و فرآیند‌های زمان‌بر اداری موجب شده بود بخش عمده‌ای از تجارت دو کشور یا از مسیر جاده‌ای انجام شود یا اساساً به سمت مسیر‌های غیررسمی سوق پیدا کند.

اکنون، اما تصمیم جدید دولت پاکستان، می‌تواند فصل تازه‌ای در روابط اقتصادی تهران و اسلام‌آباد رقم بزند؛ تصمیمی که بسیاری از کارشناسان آن را یکی از مهم‌ترین اقدامات زیرساختی سال‌های اخیر در حوزه تجارت دوجانبه ارزیابی می‌کنند.

در پی رایزنی‌های انجام شده میان مدیران راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران و راه‌آهن پاکستان، سازمان درآمد فدرال پاکستان با صدور ابلاغیه‌ای رسمی، ایستگاه راه‌آهن مرزی تفتان را به عنوان ایستگاه گمرکی زمینی برای انجام کلیه تشریفات واردات و صادرات کالا معرفی کرد.

بر اساس این تصمیم، پایانه ریلی تفتان در زمینی به وسعت بیش از ۱۱.۷۵ هکتار از این پس تمامی فرآیند‌های بارگیری، تخلیه، انبارداری، بازرسی، ترخیص و تشریفات گمرکی کالا‌های وارداتی و صادراتی را انجام خواهد داد به این ترتیب یکی از مهم‌ترین حلقه‌های مفقوده تجارت ریلی میان دو کشور تکمیل شده است.

گره‌ای که سال‌ها تجارت را کند کرده بود

فعالان اقتصادی معتقدند یکی از مهم‌ترین مشکلات تجارت ایران و پاکستان، نبود اتصال مستقیم میان شبکه حمل‌ونقل ریلی و خدمات گمرکی بوده است. در بسیاری از موارد، کالا پس از انتقال به مرز، برای انجام تشریفات اداری با تأخیر‌های طولانی مواجه می‌شد؛ مسئله‌ای که علاوه بر افزایش هزینه‌های انبارداری، زمان تحویل کالا را نیز افزایش می‌داد.

همین موضوع موجب شده بود بسیاری از صادرکنندگان، مسیر جاده‌ای را به حمل‌ونقل ریلی ترجیح دهند؛ در حالی که حمل ریلی برای کالا‌های حجیم، مواد معدنی، سیمان، محصولات پتروشیمی، فرآورده‌های نفتی، غلات، نهاده‌های کشاورزی و کالا‌های فله‌ای بسیار اقتصادی‌تر است و اکنون اتصال رسمی گمرک به ایستگاه ریلی، این چرخه را کوتاه‌تر و کارآمدتر خواهد کرد.

آغاز فصل جدید تجارت ریلی

کارشناسان حوزه حمل‌ونقل معتقدند تجارت امروز جهان بیش از هر زمان دیگری بر پایه لجستیک سریع، ارزان و هوشمند استوار شده است. هر ساعت تأخیر در مرزها، هزینه قابل توجهی به صادرکننده و واردکننده تحمیل می‌کند؛ بنابراین هر اقدامی که بتواند زمان توقف واگن‌ها را کاهش دهد، مستقیماً موجب افزایش رقابت‌پذیری کالا‌ها خواهد شد.

ایجاد گمرک ریلی در تفتان دقیقاً در همین چارچوب قابل تحلیل است؛ اقدامی که امکان انجام همزمان عملیات حمل‌ونقل و تشریفات گمرکی را فراهم می‌کند و زمان خواب کالا را به حداقل می‌رساند.

کاهش هزینه‌ها؛ مهم‌ترین دستاورد اقتصادی

یکی از مهم‌ترین آثار این تصمیم، کاهش هزینه حمل کالا میان دو کشور خواهد بود. در سال‌های اخیر، افزایش قیمت سوخت، هزینه حمل جاده‌ای، استهلاک ناوگان و مشکلات تردد کامیون‌ها، هزینه تجارت مرزی را افزایش داده است.

در مقابل، حمل‌ونقل ریلی مزایای قابل توجهی همچون کاهش مصرف سوخت، کاهش هزینه حمل کالا‌های حجیم، کاهش تصادفات جاده‌ای، افزایش ظرفیت حمل، کاهش زمان حمل در مسیر‌های طولانی و کاهش آلودگی محیط‌زیست دارد و همین مزایا باعث شده بسیاری از کشور‌ها سهم حمل‌ونقل ریلی را در تجارت خارجی خود افزایش دهند.

گامی در مسیر تحقق تجارت ۵ میلیارد دلاری

ایران و پاکستان طی سال‌های اخیر بار‌ها بر افزایش حجم مبادلات تجاری تا سقف پنج میلیارد دلار تأکید کرده‌اند. با این حال، آمار‌ها نشان می‌دهد تجارت دو کشور هنوز فاصله قابل توجهی با این هدف دارد و فعالان اقتصادی مهم‌ترین دلایل این فاصله را ضعف زیرساخت‌های مرزی، مشکلات بانکی، محدودیت‌های حمل‌ونقل، نبود هماهنگی گمرکی، هزینه بالای لجستیک و زمان طولانی ترخیص کالا عنوان کنند.

راه‌اندازی گمرک ریلی تفتان اگرچه همه این مشکلات را برطرف نمی‌کند، اما یکی از مهم‌ترین موانع زیرساختی را از میان برمی‌دارد.

فرصت طلایی برای صادرات ایران

بازار پاکستان با بیش از ۲۴۰ میلیون نفر جمعیت، یکی از بزرگ‌ترین بازار‌های مصرف منطقه محسوب می‌شود. سال‌هاست بخشی از مبادلات مرزی از مسیر‌های غیررسمی انجام می‌شود؛ موضوعی که علاوه بر کاهش درآمد‌های گمرکی، زمینه قاچاق کالا را نیز فراهم کرده است.

با استقرار کامل خدمات گمرکی در ایستگاه ریلی، فرآیند ثبت اسناد، کنترل کالا، بازرسی و ترخیص به صورت رسمی انجام خواهد شد و امکان نظارت دقیق‌تر بر مبادلات تجاری افزایش می‌یابد.

برخی تحلیلگران معتقدند اهمیت تفتان تنها به تجارت ایران و پاکستان محدود نمی‌شود. این ایستگاه می‌تواند در آینده بخشی از کریدور‌های بین‌المللی حمل‌ونقل باشد؛ کریدور‌هایی که کشور‌های آسیای جنوبی را از طریق ایران به ترکیه، اروپا، قفقاز، روسیه و آسیای مرکزی متصل می‌کنند.

در صورت توسعه خطوط ریلی، افزایش ظرفیت پایانه‌ها و تکمیل زیرساخت‌های لجستیکی، تفتان می‌تواند به یکی از مهم‌ترین هاب‌های ترانزیتی شرق کشور تبدیل شود.

توسعه شرق؛ فراتر از یک پروژه ریلی

کارشناسان توسعه منطقه‌ای معتقدند هر پروژه بزرگ حمل‌ونقل، تنها یک طرح زیرساختی نیست؛ بلکه موتور محرک توسعه اقتصادی محسوب می‌شود. با وجود اهمیت این اقدام، کارشناسان تأکید دارند که تبدیل تفتان به یک قطب واقعی تجارت منطقه‌ای، نیازمند تکمیل حلقه‌های دیگری نیز هست.

توسعه خطوط ریلی، نوسازی ناوگان، افزایش ظرفیت بارگیری، دیجیتالی شدن فرآیند‌های گمرکی، تسهیل تبادلات بانکی، ایجاد مراکز لجستیکی و انبار‌های مدرن، از جمله اقداماتی است که باید در ادامه دنبال شود. بدون این اقدامات، ظرفیت‌های ایجاد شده به طور کامل بالفعل نخواهد شد.

آغاز فصلی تازه در روابط اقتصادی تهران و اسلام‌آباد

رسمی شدن ایستگاه راه‌آهن تفتان به عنوان ایستگاه گمرکی زمینی، تنها یک تصمیم اداری نیست؛ بلکه نشانه‌ای از حرکت دو کشور به سمت توسعه تجارت قانونی، تقویت همکاری‌های اقتصادی و بهره‌گیری از ظرفیت حمل‌ونقل ریلی در مرز مشترک است.

اگر این مسیر با سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها و هماهنگی‌های بیشتر همراه شود، تفتان می‌تواند از یک گذرگاه مرزی به یکی از مهم‌ترین دروازه‌های تجارت منطقه‌ای ایران تبدیل شود؛ دروازه‌ای که نه‌تنها اقتصاد مرز‌های شرقی را متحول می‌کند، بلکه نقش ایران را در کریدور‌های بین‌المللی حمل‌ونقل و تجارت نیز پررنگ‌تر خواهد ساخت.

منبع: تسنیم