باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - اجرای طرح‌های جنگل‌کاری و ایجاد جنگل‌های دست‌کاشت در مناطق مستعد فرسایش بادی، از جمله اقدامات مؤثری بوده که توانسته تا حد زیادی از گسترش ماسه‌های روان و آثار مخرب بیابان‌زایی جلوگیری کند. با این حال، تجربه نشان داده است که حفظ و پایداری این دستاورد‌ها تنها با اجرای پروژه‌های عمرانی و فنی ممکن نیست و نیازمند مشارکت واقعی جوامع محلی در فرآیند حفاظت و بهره‌برداری از منابع طبیعی است. 

آغاز پروژه ۱۲۰ هکتاری مدیریت بهره‌وری از جنگل‌های دست‌کاشت منطقه حلاف شهرستان حمیدیه را می‌توان نمونه‌ای از تغییر رویکرد در مدیریت منابع طبیعی دانست؛ رویکردی که به جای نگاه صرفاً حفاظتی، بر پیوند میان حفاظت از عرصه‌های طبیعی و بهبود معیشت ساکنان محلی تأکید دارد. جنگل‌های دست‌کاشت این منطقه که در سال‌های گذشته با هدف تثبیت ماسه‌های روان و کنترل فرسایش بادی ایجاد شده‌اند، امروز به سرمایه‌ای ارزشمند برای حفاظت از اراضی، تأسیسات و سکونتگاه‌های اطراف تبدیل شده‌اند. اما استمرار این نقش مؤثر در گرو آن است که مردم منطقه خود را بخشی از این سرمایه و ذی‌نفع اصلی حفظ آن بدانند. 

در سال‌های اخیر، بسیاری از طرح‌های منابع طبیعی در کشور به این نتیجه رسیده‌اند که بدون حضور و مشارکت مردم، دستیابی به اهداف بلندمدت امکان‌پذیر نیست. جوامع محلی نخستین گروهی هستند که آثار مثبت یا منفی تغییرات محیطی را لمس می‌کنند و به همین دلیل می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در حفاظت از منابع طبیعی داشته باشند. زمانی که مردم در فرآیند تصمیم‌گیری، اجرا و بهره‌برداری از طرح‌ها سهیم شوند، احساس تعلق و مسئولیت‌پذیری نسبت به عرصه‌های طبیعی افزایش می‌یابد و این موضوع به شکل قابل توجهی از تخریب منابع جلوگیری می‌کند. 

اهمیت پروژه مدیریت بهره‌وری جنگل‌های دست‌کاشت حمیدیه نیز دقیقاً در همین نگاه مشارکت‌محور نهفته است. در این طرح، علاوه بر برنامه‌های حفاظتی و مراقبتی، زمینه‌های مختلفی برای توانمندسازی اقتصادی ساکنان منطقه پیش‌بینی شده است. توسعه کشت نخیلات، اجرای طرح‌های علوفه‌کاری، ایجاد ظرفیت‌های بوم‌گردی و حمایت از فعالیت‌های درآمدزا از جمله اقداماتی است که می‌تواند ضمن ایجاد اشتغال و افزایش درآمد خانوار‌های محلی، انگیزه لازم برای حفاظت از عرصه‌های طبیعی را نیز تقویت کند. 

در واقع، تجربه جهانی نشان می‌دهد که موفق‌ترین برنامه‌های مقابله با بیابان‌زایی، طرح‌هایی بوده‌اند که میان اهداف زیست‌محیطی و منافع اقتصادی جوامع محلی تعادل برقرار کرده‌اند. اگر مردم احساس کنند که حفاظت از منابع طبیعی به بهبود کیفیت زندگی و معیشت آنان منجر می‌شود، نه‌تنها از طرح‌ها حمایت خواهند کرد، بلکه خود به حافظان اصلی این سرمایه‌های طبیعی تبدیل می‌شوند.

دکتر فتح‌الله ابوعلی در حاشیه مراسم کلنگ‌زنی پروژه ۱۲۰ هکتاری مدیریت بهره‌وری از جنگل‌های دست‌کاشت منطقه حلاف شهرستان حمیدیه اظهار کرد: این پروژه در راستای حفاظت، احیا و افزایش بهره‌وری جنگل‌کاری‌های سنوات گذشته اجرا می‌شود و از برنامه‌های مهم این اداره‌کل در حوزه مقابله با بیابان‌زایی به شمار می‌رود. 

وی افزود: جنگل‌های دست‌کاشت این منطقه در سال‌های گذشته با هدف تثبیت ماسه‌های روان و کاهش اثرات بیابان‌زایی ایجاد شده‌اند و تاکنون نقش مؤثری در کاهش فرسایش بادی، کنترل حرکت ماسه‌های روان و حفاظت از اراضی، زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌های منطقه داشته‌اند. 

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان با تأکید بر ضرورت مشارکت مردم در حفاظت از عرصه‌های طبیعی تصریح کرد: تجربه نشان داده است هرجا جوامع محلی در اجرای طرح‌های منابع طبیعی مشارکت فعال داشته‌اند، نتایج حاصل ماندگارتر و اثربخش‌تر بوده است؛ از همین رو در اجرای این پروژه نیز نقش‌آفرینی مردم منطقه مورد توجه ویژه قرار گرفته است. 

ابوعلی ادامه داد: در کنار اقدامات حفاظتی و مراقبتی، برنامه‌هایی برای توانمندسازی اقتصادی ساکنان منطقه نیز پیش‌بینی شده است که از جمله آن می‌توان به توسعه کشت نخیلات، اجرای طرح‌های علوفه‌کاری، ایجاد ظرفیت‌های بوم‌گردی و حمایت از سایر فعالیت‌های درآمدزا اشاره کرد. 

وی خاطرنشان کرد: تلفیق حفاظت از منابع طبیعی با بهبود معیشت جوامع محلی، مهم‌ترین رویکرد این پروژه است که ضمن افزایش مشارکت مردمی، زمینه پایداری طرح‌های منابع طبیعی را نیز فراهم می‌کند. 

از سوی دیگر، تدوین و تصویب حدود سه هزار هکتار طرح مشارکت مردمی در حوزه بهره‌برداری و مدیریت جنگل‌های دست‌کاشت در سال جاری نشان می‌دهد که منابع طبیعی خوزستان به سمت الگوی نوینی از حکمرانی محیط‌زیستی حرکت می‌کند؛ الگویی که بر همکاری دولت، کارشناسان و جوامع محلی استوار است. این رویکرد می‌تواند زمینه‌ساز توسعه پایدار در مناطق بیابانی استان باشد و علاوه بر حفاظت از منابع طبیعی، به تثبیت جمعیت روستایی، کاهش مهاجرت، ایجاد اشتغال و ارتقای تاب‌آوری اجتماعی و اقتصادی مناطق کم‌برخوردار کمک کند. 

بیابان‌زایی پدیده‌ای نیست که تنها با کاشت درخت یا اجرای پروژه‌های عمرانی مهار شود. مقابله مؤثر با آن نیازمند مشارکت اجتماعی، برنامه‌ریزی بلندمدت و ایجاد پیوند میان حفاظت از محیط‌زیست و توسعه اقتصادی است. پروژه ۱۲۰ هکتاری مدیریت بهره‌وری جنگل‌های دست‌کاشت حمیدیه را می‌توان گامی ارزشمند در این مسیر دانست؛ گامی که اگر با استمرار حمایت‌ها و مشارکت فعال مردم همراه شود، می‌تواند به الگویی موفق برای مدیریت پایدار منابع طبیعی در خوزستان و سایر مناطق بیابانی کشور تبدیل شود.