نتها زیر سقف تکیه
دفاع مقدس دوازدهروزه و رمضان آفرینشها و رویشهای جدیدی را در زمینه نوحهخوانی و مدیحهسرایی پدید آورد.
باشگاه خبرنگاران جوان - تجاوز وحشیانه آمریکا و رژیم صهیونی به ایران عزیز و جبهه مقاومت در کنار آلام و رنجهایی که با خود به وجود آورد، روزنههایی از نور امید را در دل مردم شریف ایران زنده کرد. نوحهخوانها و مداحان هم از نعمت ایستادگی و مقاومت در برابر شر مطلق برخوردار شدند و این مهم را در آثار جدیدشان به کار بستند. به بیان دیگر، دفاع مقدس دوازدهروزه و رمضان آفرینشها و رویشهای جدیدی را در زمینه نوحهخوانی و مدیحهسرایی پدید آورد که با فرایند خلق در دوره و زمانه دفاع مقدس و شیوه مواجهه آهنگرانها و کویتیپورها متفاوت بود. نبرد ایران با دشمنان بشریت در حال حاضر ابعاد مختلف و گستردهای دارد و بیش از آن که صرفاً به یک جنگ سخت شبیه باشد، به کارزاری ترکیبی، هویتی و هیبریدی شباهت دارد. پس نهتنها چارهای جز قویشدن در جنبه سخت جنگ نیست، بلکه باید در باقی مسائل نیز به قوت موشکهایمان عمل کنیم.
هنر آئینی، خاصه نوحهخوانی و مدیحهسرایی در فردای پیروزی انقلاب نهتنها نقش و جایگاه مهمی در تثبیت انگارههای دینی و مذهبی ایفا کردند، بلکه حضور و استمرارشان در زمینه بسیاری از وقایع و اتفاقات، پشتگرمی مناسبی برای مدافعان واقعی کالبد وطن و روحی که از آن پاسداری میکند، پدید آورد. ازسویدیگر، شرایط و فرایند خلق آثار هنری در زمانه ما تفاوتی بنیادین با گذشته پیدا کرده است و بهواسطه توسعه روزافزون مدیومها هیچ اثر خالص و قائم به ذاتی وجود ندارد که بهرهای از دیگر فرمها و ساختارها نبرده باشد. مفهوم بینامتنیت که نخستینبار توسط «ژولیا کریستوا» بر اساس آرا و نظرات «میخائیل باختین» مطرح شد، بیانگر این ایده بود که هیچ متنی در خلأ شکل نمیگیرد و دربردارنده تار و پودی از نقلقولها، ارجاعات و استفاده از متون دیگر است.
بینامتنیت در دههها و دورههای گذشته بیشتر یک نظریه ادبی بود، اما در حالوهوایی که ما در آن نفس میکشیم، این مفهوم از یک نظریه صرف فراتر رفته و به سیستم عاملی اصلی خلق آثار ذوقی و هنری تبدیل شده است، پس هیچ عجیب نیست که تعدادی از شناختهشدهترین نواهای حسینی با هدف جذب حداکثری مخاطبان در فضایی ملهم از آثار سینمایی، ترانهها و تصنیفها در مسیر تولید و انتشار قرار بگیرند. سوای مسائل حقوقی که ممکن است در پروسه خلق آثار مطرح شود، باید گفت که مداحان با استفاده از ظرفیت جاری در فیلمها و موسیقیها -از تصنیف گرفته تا ترانه آثار سینمایی و قطعات پاپ- اهمیت بینامتنیت را بیشتر و بهتر از اغلب مدعیان دریافتهاند و از آن مانند «ای ایران» خواندن حاج محمود کریمی در بزنگاهها بهره میبرند. در ادامه به نمونههایی از بینامتنیت در مدیحهسراییها و نوحهخوانیها اشاره خواهیم کرد.
علی معلمدامغانی، کیهان کلهر، محمود کریمی و دیگران
مقدمات ساخت تا پرداخت و همینطور انتشار آلبوم «شب، سکوت، کویر» از سال ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۷، یعنی چهار سال به طول انجامید. این آلبوم بر اساس موسیقی مقامی شمال خراسان و در دستگاه شور توسط «کیهان کلهر» در مقام نوازنده کمانچه و آهنگساز و «محمدرضا شجریان» بهعنوان خواننده خلق شد. وجود یک تصنیف در این آلبوم باعث شد تا «شب، سکوت، کویر» به خاطره جمعی دوستداران موسیقی ملی تبدیل شود؛ این قطعه که «بارون» نام داشت با شعری از «علی معلم دامغانی» در آلبوم «شب، سکوت، کویر» مثل نگین درخشید و بدل به یکی از آثار جاودانه محمدرضا شجریان شد. سالها بعد، مداح اهلبیت (ع) حاج «محمود کریمی» با زمزمهای جانسوز این تصنیف را در شام غریبان امام حسین (ع) اجرا کرد. تم ملودی قطعه بارون دچار تغییر نشد ولی کریمی برای نزدیک کردن حالوهوای تصنیف به دهه اول محرم بخشی از اشعار را با نگاهی به واقعه عاشورا تغییر داد. رویهای که در دیگر آثار اقتباسی و بینامتنی او در سالهای بعد هم تکرار شد.
زهرا (س) تو را قسم به دیدهتر
«سالار عقیلی» یکی از سنتیخوانهای پرکار است ولی اکنون برخلاف گذشته تمایل بیشتری به اجرای ترانههای پاپ نشان میدهد. ترانه مشهور «ایران» هم حاصل دوران متأخر هنری و کاری عقیلی محسوب میشود. ایران، ترانه تیتراژ سریال «معمای شاه» ساخته «محمدرضا ورزی» بود، اما در ادامه بهقدری شهرت پیدا کرد که در حال حاضر کمتر کسی در میان مردم عادی پیدا میشود که بداند ممکن است قطعه مربوطه ارتباطی با مجموعه معمای شاه داشته باشد. این سریال برای اولینبار در سال ۱۳۹۴ از تلویزیون پخش شد، و موسیقی آن بهسرعت به یکی از منابع الهام مداحان اهلبیت برای خلق آثار جدید بدل گردید. اگر ایران در قطعه «ایران» مخاطب تمام حرفها و حدیثها بود، در اثری که «حسین سیبسرخی» با اقتباس از تیتراژ معمای شاه تولید کرد، شهادت حضرت زهرا (س) بهعنوان نقطه کانونی نوحه مطرح شد.
از خیمه برون چو رسولالله (ص)
«ژان موریس ژار» برای اینکه موسیقیمتن فیلم «الرساله» -یا آنگونه که در ایران به اسم «محمد رسولالله (ص)» مشهور است- کاملاً غربی به نظر نرسد و از ریشههای شرقیاش فاصله نگیرد، بهجای تأکید بر استفاده از گامهای ماژور و مینور، از دستگاه و مقامات موسیقی عربی نظیر حجاز، بیات و نهاوند بهره برد. اگر به ژار میگفتند دههها بعد، محمود کریمی بهعنوان یک نوحهخوان فرایند خلق او را با کلامی فارسی در مدح و ثنای حضرت علیاکبر (ع) کامل میکند، شاید تعجب میکرد، اما کریمی فردی جامعالاطراف است که نوحهخوانی و مدیحهسرایی را از فرم همیشگیاش خارج کرده و با آشناییزدایی جنبه بینامتنی آن را در معرض قضاوت همگان قرار داده است. اهمیت ابعاد زیباییشناسانه کار او بهخاطر حملات همهجانبه و مداوم جریان غربگرا بهدرستی دیده و شنیده نمیشود، اما مگر میتوان از بینامتنیت در مداحی گفت و نقش محمود کریمی را بهعنوان میاندار این جریان از نظر دور داشت؟
کاشکی میشد بهت بگم چقدر صداتو دوست دارم
ترانه فیلم «میم مثل مادر» هم از منظر شهرت، عاقبتی متمایز و متفاوت با اثر مبدأ دارد. میم مثل مادر آخرین تلاش بهثمرنشسته مرحوم «رسول ملاقلیپور» در سینما و یکی از فیلمهای متوسط او در کارنامه فیلمسازیاش به حساب میآید، اما ترانهای که به همت «اهورا ایمان» (ترانهسرا)، «آریا عظیمینژاد» (آهنگساز) و «مهیار فاضلی» (خواننده) برای قرارگرفتن روی فریمهای میم مثل مادر ساخته شد، بسیار فراتر از فیلم موردتوجه قرار گرفت و توانست به حیات مجردش در همه این سالها ادامه دهد و در مناسبت روز زن و مادر مورداستفاده قرار بگیرد. این بار هم محمود کریمی با دستمایه قرار دادن یکی از شمایلهای فرهنگ عامه، قطعه میم مثل مادر را به بهانهای برای عرض تبریک میلاد حضرت اباالفضلالعباس (ع) تبدیل کرد تا به این واسطه تفاوتش با دیگر مداحان و مولودیخوانان بیشازپیش به چشم بیاید.
وقتی مرزهای اقتباس و بینامتنیت جابهجا میشود
چه خوشمان بیاید یا نه، «شیار ۱۴۳» جایگاهی متفاوت با تمام آثار سینمایی و پلتفرمی «نرگس آبیار» دارد و او بعد از نزدیک به ۱۳ سال هنوز نتوانسته بهترین روزهای فیلمسازیاش را تکرار کند. موسیقی شیار ۱۴۳ را «مسعود سخاوتدوست» بر اساس لالایی مادری کرمانی که فرزندانش را در زلزله بم از دست داده بود، ساخت. حجم موسیقی متن در شیار زیاد نیست و فضای کمی از باند صوتی فیلم را به خودش اختصاص میدهد، اما همین مهم کافی بود تا محمود کریمی باز دست به خلقی کمنظیر بزند و لالایی مشهور شیار ۱۴۳ را تبدیل به نوحهای در وصف تمام شهدا از دوران صدر اسلام تا امروز و همیشه کند. «مادر لالا بکن بخوابی» نوحهای بدون زمان و مکان است که مادران تمام شهدای اسلام را مورد خطاب قرار میدهد و از این منظر تفاوتی آشکار با تمام اقتباسهای پیشین دارد.
رو بزنم بر فاتح خیبر
پوئم سمفونی خرمشهر ساخته بیبدیل «مجید انتظامی» یکی از پرتکرارترین قطعات موسیقی ایرانی در سالهای اخیر به حساب میآید که در زمان دفاع مقدس دوازدهروزه و همینطور جنگ رمضان با شدت و حدتی بیسابقه به حیاتش در بستر رسانههای مختلف ادامه داد. تم این پوئم سمفونی در فیلم جنگی «دوئل» ساخته «احمدرضا درویش» هم مورداستفاده قرار گرفته، اما کیست نداند که این اثر هم مانند باقی قطعات موسیقایی ارزش تاریخی یگانهای پیدا کرده است و همگان بدون توجه به فیلمی که ظرف انتقال این موسیقی به مخاطب بوده صرفاً از آن در زمانه نبرد با اهریمن بهمنظور روحیهبخشی به خود بهره میبرند. «حیدر البیاتی»، مداح عراقی اولین فردی بود که با الهام از پوئم سمفونی خرمشهر قطعه «لبیک یا ثارالله» را به جبهه مقاومت پیشکش کرد. بعد از او «حسین طاهری» هم دست به کاری مشابه زد و یکی از قطعات موسیقی متن فیلم دوئل را تبدیل به نوحهای حماسی کرد و از علی ابن ابیطالب (ع) در مقام فاتح خیبر گفت. در ادامه این نهضت باید منتظر ارتزاق نوحهخوانها و موزیسینها از یکدیگر باشیم و این راه را با قوتی مانند گذشته ادامه دهیم، زیرا جنگ نرم نیاز به راهبرد و تاکتیکهای متفاوت دارد.
منبع: فرهیختگان
