باشگاه خبرنگاران جوان - در سالروز تولد دکتر محمد مصدق، بازخوانی اسناد تاریخی نه فقط ادای احترام به یک چهره اثرگذار، بلکه تلاشی برای فهم دقیق‌تر یکی از مهم‌ترین بزنگاه‌های تاریخ معاصر ایران است. متنی که پیش‌ِ رو دارید، ترجمه یادداشتی از رئیس ایستگاه سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) در تهران خطاب به رئیس بخش خاور نزدیک و آفریقا در اداره طرح‌هاست؛ گزارشی درباره عملیات موسوم به TPAJAX که به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ انجامید.

این سند، که سال‌ها بعد از طبقه‌بندی خارج شده، روایتی درونی از نحوه برنامه‌ریزی، فضاسازی روانی، بهره‌گیری از رسانه‌ها، دامن‌زدن به هراس عمومی از کمونیسم، انتشار فرمان شاه و نقش‌آفرینی نیرو‌های مختلف در بسیج خیابانی ارائه می‌دهد. نویسنده گزارش با صراحت از «زمینه‌سازی»، «جرقه»، «ایجاد ترس» و هماهنگی چندلایه برای پیشبرد عملیات سخن می‌گوید و تصویری ارائه می‌کند که برای فهم سازوکار آن واقعه تاریخی اهمیت دارد.

متن سند

یادداشت از رئیس ایستگاه در ایران به رئیس بخش خاور نزدیک و آفریقا، اداره طرح‌ها، سازمان اطلاعات مرکزی (روزولت) ¹

 تهران، ۲۸ اوت ۱۹۵۳ [۶ شهریور ۱۳۳۲]مشارکت در TPAJAX
۱- به نظر ایستگاه، هر اندازه از سهم عواملِ [کمتر از یک خط از طبقه‌بندی خارج نشده]خود در موفقیت عملیات TPAJAX تمجید کنیم باز هم کم است. [کمتر از یک خط از طبقه‌بندی خارج نشده]در حالی که در تمام مدت ملاحظات امنیتی را حفظ کردند، کاری به‌راستی چشمگیر انجام دادند. آنان به سبب فراهم‌کردن زمینه اقدامات و ایجاد جرقه‌ای که تظاهرات ۱۹ اوت [۲۸ مرداد ۱۳۳۲]را شعله‌ور کرد، شایسته تقدیر فراوان‌اند. سهم آنان را می‌توان به بهترین شکل با مرور کلی عملیات TPAJAX توضیح داد.

۲- با پیشرفت پروژه در اواخر ژوئیه و اوایل اوت، همچنان با مشکل اصلیِ «ترس» روبه‌رو بودیم - ترسِ بیشتر ایرانیان، ازجمله افراد در صفوف مخالفان، از دست زدن به هرگونه اقدام علیه دولت مصدق. با نگاه به گذشته، تنها امید ما برای جلب حمایت مردمی و فعال در جنبشی برای برکناری مصدق این بود که موضوعی را برجسته کنیم که در ایرانیِ عادی ترسی بزرگ‌تر از ترس او از مصدق ایجاد کند.

در سه هفته نخست اوت، [۴ و نیم خط از طبقه‌بندی خارج نشده]توانستند زمینه اقدامات بعدی را فراهم کنند. آنان در این کار با کمک [کمتر از یک خط از طبقه‌بندی خارج نشده]پیش رفتند که بر همکاری میان مصدق و حزب توده نیز تأکید می‌کردند. اظهارات وزیر امور خارجه دالس و رئیس‌جمهور آیزنهاور درباره حزب توده کمک شایانی کرد و به‌تدریج مردم تهران دچار ترسی بزرگ‌تر از آن ترسی شدند که پیش‌تر بر زندگی‌شان سایه افکنده بود. آنان به این باور رسیدند که ادامه حضور مصدق در قدرت تنها می‌تواند به تشکیل یک دولت کمونیستی بینجامد. این باور در آنان بسیار نیرومند بود و در گفت‌و‌گو‌هایی که در آن دوره با اغلب افراد داشتیم بازتاب می‌یافت.

هرچند همچنان ترس عمیقی از مصدق وجود داشت، اما زمینه آماده شده بود - اگر فرصتی فراهم می‌شد تا با درجه‌ای از موفقیت علیه مصدق اقدام شود، ایرانیان برای سرنگونی او متحد می‌شدند.

۳- در روز یکشنبه ۱۶ اوت [۲۵ مرداد ۱۳۳۲]، خبر مصاحبه مطبوعاتیِ [اسم رمز از طبقه‌بندی خارج نشده]کم‌کم شروع به درز کردن کرد. این موضوع که او «فرمان شاه» (Firman) را در اختیار دارد، به‌تدریج منتشر شد، اما هنوز مدرکی در دست نبود، زیرا افراد کمی نسخه‌های تصویری فرمان را واقعاً دیده بودند. [۲ و نیم خط از طبقه‌بندی خارج نشده]روز سه‌شنبه [۲۷ مرداد ۱۳۳۲]گزارش‌هایی درباره فرمان در چندین روزنامه چاپ شد و وزیر امور خارجه، فاطمی، وجود آن را انکار کرد. با این حال، این خبر همچنان دهان‌به‌دهان می‌گشت و شمار کسانی که نسخه تصویری فرمان را دیده بودند افزایش یافت. [۲ خط از طبقه‌بندی خارج نشده]۴- در همین حال، فاطمی با دستور پایین کشیدن مجسمه‌های هر دو شاه [رضاشاه و محمدرضا]در سراسر شهر، به پیشبرد هدف ما کمک کرد. سخنرانی‌های تند او در حمله به شاه، بیشتر ایرانیان را آزرده کرد و عزم آنان را برای اقدام تقویت نمود. ترس آنان از تهدید کمونیسم، به‌همراه خشم و انزجارشان از اقدامات فاطمی، در قالب یک خواست احساسی برای انجام کاری در هم آمیخت. تنها یک جرقه لازم بود تا این آتش شعله‌ور شود.

۵- روز چهارشنبه [۲۸ مردااد ۱۳۳۲]روزی بود که ایستگاه برای اقدام تعیین کرده بود. [۱ و نیم خط از طبقه‌بندی خارج نشده]ما امیدوار بودیم حضور مذهبی پررنگی شکل بگیرد و احساس می‌کردیم اگر فقط بتوانیم آغازش کنیم، شاید اتفاقی رخ دهد. با این حال باید گفت که صبح چهارشنبه افراد زیادی در شهر بودند که هیچ ارتباطی با ما نداشتند.

با این وجود، آنان سازمان‌یافته نبودند و سرگردان این‌سو و آن‌سو می‌رفتند تا آن‌که چند نفر یک چاپخانه را پیدا کردند که در حال چاپ اعلامیه‌هایی حاوی نسخه تصویری فرمان شاه برای انتصاب [اسم رمز از طبقه‌بندی خارج نشده]به نخست‌وزیری بود. چندین چاپخانه در این کار مشغول بودند و چند نوع اعلامیه مختلف وجود داشت: [کمتر از یک خط از طبقه‌بندی خارج نشده]بیانیه‌ای از [اسم رمز از طبقه‌بندی خارج نشده]همراه با فرمان او؛ [کمتر از یک خط از طبقه‌بندی خارج نشده]فراخوانی برای شورش و حمایت از شاه همراه با نسخه‌ای از فرمان. مورد دیگری نیز وجود داشت که هنوز شناسایی نشده بود (احتمالاً [اسم رمز از طبقه‌بندی خارج نشده]).

تا ساعت ۹:۳۰ صبح مردم به دست‌کم دو چاپخانه هجوم می‌بردند، [۱ خط از طبقه‌بندی خارج نشده]. آنان اعلامیه‌ها را به همان سرعتی که از زیر چاپ بیرون می‌آمد پخش می‌کردند و چاپخانه‌دار نیز با رضایت تا پایان روز به چاپ آنها ادامه داد. [۷ خط از طبقه‌بندی خارج نشده]۶- با آگاهی از این‌که [اسم رمز از طبقه‌بندی خارج نشده]نخست‌وزیر قانونی است، این‌که شاه واقعاً اقدام خود را انجام داده است، و با آمادگی‌ای که طی سه هفته گذشته برای عمل پیدا کرده بودند، مردم تهران دست به اقدام زدند. کامیون‌هایی که توسط ارتش فراهم شده بود [کمتر از یک خط از طبقه‌بندی خارج نشده]تا حد سرریز پر شدند و به سوی رادیو تهران حرکت کردند.

اتوبوس‌ها متوقف و توسط جمعیت تصرف شدند و همه وسایل حمل‌ونقل عمومی به استفاده جمعیت در آمد. به خودرو‌های شخصی نیز دستور داده می‌شد که به هواداران شاه اجازه دهند بر آنها سوار شوند و به سمت ایستگاه رادیو حرکت کنند؛ ایستگاهی که به‌سرعت به کنترل نیرو‌های سلطنت‌طلب درآمد.

۷- پس از آن‌که جمعیت‌ها به خیابان‌ها آمدند، نقشِ [کمتر از یک خط از طبقه‌بندی خارج نشده]کاهش یافت و نقش نیرو‌های نظامی به عامل تعیین‌کننده بدل شد. درواقع، اگر برای این بُعد از عملیات TPAJAX برنامه‌ریزی دقیق و کاملی صورت نگرفته بود، سهمِ [کمتر از یک خط از طبقه‌بندی خارج نشده]بی‌نتیجه می‌ماند؛ و همه اینها نشان‌دهنده ماهیت چندوجهی موفقیت TPAJAX است.

منبع : خبر آنلاین