باشگاه خبرنگاران جوان - بارش‌های سیلابی، ضمن وارد کردن خساراتی به زیرساخت‌ها، فرصتی ارزشمند برای ارزیابی و تقویت رویکرد‌های مدیریت منابع آبی، به ویژه آبخوانداری، فراهم می‌آورد. نتایج یک گزارش تحلیلی جامع که توسط متخصصان مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس در سال ۱۴۰۰ منتشر شده، نشان‌دهنده ظرفیت بالای این روش‌ها در استحصال و ذخیره‌سازی آب در مقایسه با سازه‌های سدسازی سنتی است.

مجتبی پاک‌پرور، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، به تشریح نتایج گزارش تحلیلی سیلاب‌ها پرداخت و بر اهمیت رویکرد‌های آبخوانداری و استفاده بهینه از منابع آبی تأکید کرد.

مجتبی پاک پرور عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس و رئیس ایستگاه تحقیقات آبخوانداری کوثر اظهار کرد: بر اساس گزارش تحلیلی سیلاب دی ماه سال ۱۴۰۰، بیش از ۱۰.۲ میلیارد متر مکعب بارش دریافت شده در استان طی این سامانه بارشی، تنها ۵۵ میلیون متر مکعب به مخازن سد‌ها افزوده شده است. این در حالی است که حجم قابل توجهی از رواناب سطحی، حدود ۶ میلیارد متر مکعب، از دسترس خارج شده است. در مقابل، سازه‌های آبخیزداری استان توانسته‌اند بخش قابل توجهی از این رواناب را جذب و ذخیره کنند.

او ضمن تاکید بر آبخوانداری؛ راهکاری اقتصادی و اثربخش، در این باره گفت: تجربیات میدانی و محاسبات ما نشان می‌دهد که اجرای طرح‌های پخش سیلاب و آبخوانداری، با هزینه‌های به مراتب کمتر، بازدهی بسیار بالاتری در استحصال و ذخیره‌سازی آب نسبت به ساخت سد‌های بزرگ دارد.

پاک پرور با اشاره به ارقام گزارش، افزود: برای مثال، اجرای سامانه پخش سیلاب در گربایگان با وسعت ۲ هزار و ۲۰۰ هکتار، توانسته با هزینه‌ای بالغ بر ۲۶۴ میلیارد ریال، آبی معادل ۳ برابر حجم مخزن سد ایزدخواست (که خود نیازمند سرمایه‌گذاری هزار و ۲۵۰ میلیارد ریالی است) را استحصال کند. این مقایسه اقتصادی، ضرورت بازنگری در اولویت‌بندی طرح‌های تأمین آب را به وضوح نشان می‌دهد.

او بیان کرد: این گزارش ظرفیت اجرای عملیات پخش سیلاب در سطح ۱۰۰ هزار هکتار از اراضی استان را تخمین زده است. با اجرای این طرح‌ها، امکان استحصال حدود یک میلیارد متر مکعب آب سیلاب در سال وجود دارد که می‌تواند بخش قابل توجهی از کسری مخزن سالانه منابع آب زیرزمینی استان فارس را جبران کند. این موضوع، به ویژه با توجه به افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی در ۶۲ محدوده از ۶۳ دشت مطالعاتی استان، از اهمیت حیاتی برخوردار است.

رئیس ایستگاه تحقیقات آبخوانداری کوثر ادامه داد: هرچند نتایج این پژوهش امیدبخش است، اما اجرای گسترده طرح‌های پخش سیلاب نیازمند مطالعات دقیق‌تر میدانی، سرمایه‌گذاری مناسب و هماهنگی بین بخشی است. با این حال، با توجه به بحران آب و خشکسالی‌های مداوم در استان و کشور، تمرکز بر راهکار‌های نوآورانه و کم‌هزینه‌تر مانند آبخوانداری، می‌تواند نقش کلیدی در تأمین امنیت آبی کشور در بلندمدت ایفا کند.

این نتایج، که بر مبنای داده‌های علمی و مشاهدات میدانی استوار است، می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاری‌های آتی در حوزه مدیریت منابع آب استان فارس و سایر مناطق مشابه کشور قرار گیرد.

میانگین تبخیر در ایران به‌طور سالانه حدود ۲ متر است و با توجه به این واقعیت، یکی از راه‌های پایدار ذخیره منابع آب، استفاده از مخازن زیرزمینی (آبخوان‌های دانه درشت) است.

ایستگاه تحقیقات آبخوانداری کوثر نخستین طرح آبخوان‌داری با روش پخش سیلاب در کشور است که در سال ۱۳۶۱ و در گربایگان فسا با هدف مهار سیل، تغذیه آب به آبخوان و زراعت سیلابی توسط زنده یاد پرفسور آهنگ کوثر اجرایی شد و در سال‌های بعد، با تحقیقاتی زیر نظر او وسعت پیدا کرد. منطقه هدف، گربایگان، به مساحت بیش از ۲ هزار و ۲۰۰ هکتار رسید و با استفاده از الگوی آن، ۳۷ ایستگاه دیگر در کشور ساخته شده است. این طرح جوایز بزرگ جهانی در مدیریت آب از سازمان ملل و یونسکو دریافت کرده و به عنوان الگویی برای کشور‌های مناطق خشک مطرح شده است.

منبع: روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس